Medycyna Wieku Rozwojowego, 2009,XIII,1; 53-58

Limfocyty T regulatorowe u dzieci z ostrą białaczką limfoblastyczną*

Anna Stasiak-Barmuta1, Włodzimierz Łuczyński2, Elżbieta Iłendo3, Maryna Krawczuk-Rybak2, Marcin Szymański2


1Zakład Immunologii Klinicznej
Kierownik: dr hab. A. Stasiak-Barmuta


2Klinika Onkologii i Hematologii Dziecięcej
Kierownik: prof. M. Krawczuk-Rybak


3Pracownia Cytogenetyki Zakładu Pediatrycznej Diagnostyki Laboratoryjnej
Uniwersytet Medyczny w Białymstoku
Kierownik: prof. J. Wysocka

  • Ryc. 1. Przykładowe wydruki z cytometru przepływowego przedstawiające ocenianą subpopulację komórek T regulatorowych (CD4+/CD25high/CD127low) z koekspresją wybranych cząsteczek; a. sposób oceny komórek CD4+, CD4+/ /CD25high, CD4+/CD25++/CD127low; b. koekspresja cząsteczek CD62L, CD45RA, CD45RO na subpopulacji komórek T regulatorowych (CD4+/CD25high/CD127low)
  • Ryc. 2. Wybrane wyniki badań: odsetki ocenianych subpopulacji limfocytów T regulatorowych w grupie badanej w porównaniu do grupy kontrolnej

W ciągu ostatnich lat nastąpił znaczny wzrost zainteresowania metodami immunoterapii w chorobach nowotworowych. Jedną z koncepcji leczenia jest zapobieganie immunosupresji towarzyszącej chorobom rozrostowym w tym ostrej białaczce limfoblastycznej u dzieci. U ludzi zdrowych komórki T regulatorowe zapobiegają niepotrzebnej, autodestrukcyjnej aktywacji pozostałych limfocytów T. Natomiast nadmierne ich pobudzenie będzie prowadziło do stanów upośledzenia funkcji układu odpornościowego.

Cel pracy: Ocena komórek T regulatorowych (w tym ekspresji cząsteczek istotnych dla ich funkcji) we krwi obwodowej dzieci z rozpoznaniem ostrej białaczki limfoblastycznej (ALL).

Materiał i metody: Do badań zakwalifikowano 30 dzieci z ALL. Oceny komórek T regulatorowych dokonywano za pomocą cytometru przepływowego na podstawie ekspresji następujących antygenów: CD4, CD10, CD19, CD25, CD28, CD45, CD45RA, CD45RO, CD54 (ICAM-1), CD62L, CD69, CD103, CD127, CD134 (OX40), CD152 (CTLA-4), GITR.

Wyniki: 1. Odsetek komórek uznanych za Tregs był wyższy we krwi pacjentów z ostrą białaczką limfoblastyczną, jednak różnica ta nie była znamienna statystycznie; 2. W grupie badanej obserwowano istotnie wyższy odsetek komórek Tregs z koekspresją antygenów CD45RA, CD134 oraz CD152; 3. Odsetek komórek Tregs z ekspresją cząsteczki CD62L (oraz brakiem lub ekspresją CD103) oraz CD54 (ICAM-1) był niższy w grupie badanej w porównaniu do grupy odniesienia; 4. Nie zanotowano różnic w odsetkach komórek Tregs z koekspresją antygenów: CD11a, CD27, CD28, CD45RO, CD69, CD103, GITR.

Wnioski: stwierdzenie przez nas niższej liczby i niższego odsetka komórek T regulowanych z koekspresją cząsteczki CD62L oraz brakiem ekspresji cząsteczki CD103 u dzieci z ALL w porównaniu do grupy kontrolnej można interpretować jako aktywację komórek Tregs i jeden z mechanizmów immunosupresji towarzyszącej chorobie nowotworowej u dzieci. Konieczne jest jednak prowadzenie dalszych badań w tej dziedzinie.

*Praca sponsorowana przez grant MNiSW nr N407 1503 33

WSTĘP

Dzięki postępowi zarówno w diagnostyce jak i leczeniu chorób rozrostowych możemy uzyskać ok. 80% całkowitych wyleczeń z najczęstszego nowotworu u dzieci jakim jest ostra białaczka limfoblastyczna (ALL). W leczeniu ALL u dzieci stosuje się międzynarodowy protokół ALL IC 2002 polegający na podawaniu wielolekowej chemioterapii w określonych dawkach i odstępach czasowych (indukcja, konsolidacja i podtrzymanie remisji). Mimo bardzo dobrych wyników leczenia u części pacjentów dochodzi do wznowy procesu chorobowego, u innych zaś do ciężkich powikłań związanych z chemio- i radioterapią, co znacznie obniża jakość życia, a czasami prowadzi do przedwczesnej śmierci. Potrzebne są zatem nowe metody leczenia: bardziej skuteczne, a mniej toksyczne. W ciągu kilkunastu ostatnich lat nastąpił znaczny wzrost zainteresowania metodami immunoterapii w chorobach nowotworowych. Leczenie to próbuje się wprowadzać w oparciu o wyniki badań doświadczalnych i klinicznych, mając za podstawę różne modele oddziaływań gospodarz – nowotwór.

Własne doświadczenia w tym względzie oraz przeglądy najnowszego piśmienictwa zawarliśmy w poprzednich publikacjach (1). Aktualna praca naszego zespołu omawia jeden z aktualnych aspektów immunosupresji towarzyszącej chorobom rozrostowym jakim jest obecność komórek T regulatorowych (Tregs). Koncepcja istnienia komórek hamujących odpowiedź immunologiczną istnieje od lat 70-tych ubiegłego wieku, jednak problemy z ich wyodrębnieniem oraz udowodnieniem funkcji regulacyjnej zahamowały rozwój tej idei (2). Dopiero w połowie lat 90-tych ostatecznie udowodniono, że brak limfocytów regulatorowych prowadzi do ujawnienia chorób autoimmunologicznych w tym zapalenia tarczycy, żołądka, trzustki, stawów i kłębuszków nerkowych (3). Jest zatem pewne, że komórki T regulatorowe zapobiegają niepotrzebnej, autodestrukcyjnej aktywacji pozostałych limfocytów T. Z drugiej zaś strony nadmierne pobudzenie limfocytów T regulatorowych będzie prowadziło do stanów immunosupresji. Do dziś nie znamy ostatecznego fenotypu komórek Tregs: początkowo uważano, że są to komórki CD4+/CD25high, następnie odkryto kluczową rolę czynnika transkrypcyjnego FoxP3 w ich ocenie, a ostatnio uznano, że komórki Tregs posiadają fenotyp: CD4+/CD25high/CD127low (4, 5). Ocena komórek T regulatorowych jest niezmienie trudna. Wynika to nie tylko z niejednoznacznie określonego ich fenotypu, małej ich liczby we krwi obwodowej, ale przede wszystkim z trudnościami przeprowadzenia badań funkcjonalnych. Dotychczasowe dane na ten temat są nieliczne i nie dotyczą chorób nowotworowych (6). Zatem celem naszej pracy była ocena komórek T regulatorowych (w tym ekspresji cząsteczek istotnych dla ich funkcji) we krwi obwodowej dzieci z rozpoznaniem ostrej białaczki limfoblastycznej.

PACJENCI

Do badań zakwalifikowano 30 dzieci z ostrą białaczką limfoblastyczną w wieku 2-18 lat (średnia 6,5 roku). Grupę odniesienia stanowiły dzieci z rozpoznaniem innym niż choroba nowotworowa, pierwotny lub wtórny zespół niedoboru odporności, proces autoimmunologiczny lub infekcja (np. znamiona barwnikowe, torbiele itp.). Grupy badana i odniesienia nie różniły się w zakresie płci i wieku (p>0,05). Ostrą białaczkę limfoblastyczną rozpoznawano na podstawie obrazu klinicznego oraz badań dodatkowych, w tym biopsji szpiku. Kryterium ostatecznego rozpoznania stanowiło zajęcie szpiku przez komórki białaczkowe w minimum 30% (ocena morfologiczna, cytochemiczna, cytometryczna oraz genetyczna). Komórki białaczkowe w grupie badanej posiadały fenotyp pre-B lub common, dzieci z białaczką o innym fenotypie zostały wyłączone z oceny.

Na przeprowadzenie badań uzyskano zgodę Komisji Bioetycznej Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku, w każdym przypadku rodzice pacjenta wyrazili zgodę na użycie krwi do badań.

METODY

Oceny komórek T regulatorowych dokonywano w subpopulacji komórek jednojądrzastych wyizolowanych na gradiencie z Fikolu wg instrukcji producenta (Sigma). Czystość izolacji badano pod mikroskopem, na hemacytometrze oraz na cytometrze przepływowym. Po izolacji komórek jednojądrzastych oceniano w nich ekspresję wybranych antygenów związanych z komórkami T regulatorowymi oraz komórkami białaczkowymi: CD4, CD10, CD19, CD25, CD28, CD45, CD45RA, CD45RO, CD54 (ICAM-1), CD62L, CD69, CD103, CD127, CD134 (OX40), CD152 (CTLA-4), GITR (Beckman Coulter). Powyższych przeciwciał znakowanych: FITC, PE, PerCP, ECD, PC7 oraz izotypowych kontroli używano w kombinacjach pozwalających na badanie określonych subpopulacji limfocytów stanowiących odsetek komórek jednojądrzastych krwi obwodowej. Dla oceny wartości bezwzględnych z oddzielnej próbki krwi wykonywano badania morfologiczne z rozmazem. Zgodnie z najnowszymi danymi z piśmiennictwa (4, 5) oraz na podstawie własnych dotychczasowych doświadczeń, komórki T regulatorowe charakteryzowano jako komórki o fenotypie CD4+/CD25++/CD127low, natomiast za komórki białaczkowe – komórki o wysokiej ekspresji antygenów CD10 i CD19 oraz niskiej ekspresji antygenu CD45 (7).

ANALIZA STATYSTYCZNA

Dane nie posiadały cech rozkładu normalnego, z tego powodu porównania pomiędzy grupą badaną a grupą odniesienia dokonano testem nieparametrycznym U Manna i Whitney’a, za różnicę istotną statycznie przyjęto standardowo p<0,05. Wyniki przedstawiane są jako mediany.

WYNIKI

Z powodu obecności komórek białaczkowych w większości przypadków liczba krwinek białych (WBC) była znacznie wyższa w grupie badanej w porównaniu do dzieci zdrowych (średnio 36,91 G/l vs. 6,08 G/l, p<0,001). Jednak w zakresie bezwzględnej liczby limfocytów grupy badana i odniesienia nie różniły się znamiennie (3,01±2,0 G/l vs. 2,5±1,8 G/l, p>0,05). Podobnie nie zanotowano różnic w odsetkach i bezwzględnych liczbach limfocytów T pomocniczych (CD4+) w obu grupach (np. odpowiednio badana i odniesienia: CD4+ 36,6 ±11,2% vs. 35,9 ±7,8%, p>0,05). Brak różnic w liczbie i odsetku limfocytów CD4+ pomiędzy grupą dzieci z ALL a grupą odniesienia pozwala na analizę w dalszej części pracy wyłącznie odsetków subpopulacji limfocytów uznawanych za komórki T regulatorowe. Przykładowe wydruki z cytometru przepływowego prezentujące oceniane subpopulacje komórek T regulatorowych z ekspresją wybranych cząsteczek przedstawiono na rycinie. 1.

Z powodu dużej liczby i różnorodności uzyskanych wyników oceniono tylko najważniejsze z nich. Odsetek komórek uznanych za Tregs był wyższy we krwi pacjentów z ostrą białaczką limfoblastyczną, jednak różnice te nie były istotne statystycznie (odpowiednio w grupie badanej i w grupie odniesienia CD4+/CD25high: 5,8% vs. 4,4% i CD4+/CD25high/CD127low: 23,8% vs. 22,6%). W grupie badanej obserwowano istotnie wyższy odsetek komórek Tregs z koekspresją antygenu CD45RA (CD4+/CD25high/CD45RA+: 52,2% vs. 41,2%, CD4+/CD25high/CD127low/CD45RA+: 25,9% vs. 20,7%, p<0,05). Nie zanotowano różnic w odsetkach komórek Tregs z koekspresją antygenu CD45RO. Podobnie pomiędzy grupą badaną a grupą odniesienia nie było różnic w odsetkach komórek Tregs z koekspresją antygenów: CD28, CD69 oraz GITR. Natomiast odsetek komórek Tregs z koekspresją cząsteczki CTLA-4 (CD152) był wyższy we krwi pacjentów z ostrą białaczką limfoblastyczną w porównaniu do grupy odniesienia (CD4+/CD25high/CD127low/CD152+: 44,2% vs. 33,6%, p<0,05). Co ciekawe, odsetek komórek Tregs z ekspresją cząsteczki CD62L był niższy w grupie badanej w porównaniu do grupy odniesienia (CD4+/CD25high/CD62L+: 51,3% vs. 52,9%, p>0,05, CD4+/CD25++/CD127low/CD62L+: 43,1% vs. 55,6%, p<0,05). Dodatkowo, dzięki użyciu pięciokolorowej cytometrii przepływowej, w grupie badanej wykazano niższy odsetek komórek Tregs z koekspresją antygenów CD62L i brakiem ekspresji CD103 (CD4+/CD25high/CD127low/CD62L+/CD103-: 12,4% vs. 20,0%, p<0,05) (ryc. 2).

Grupy badana od odniesienia nie różniły się w zakresie odsetków komórek Tregs z ekspresją cząsteczek: CD11a, CD27 i CD103. Jednocześnie zanotowano znacznie wyższy odsetek komórek Tregs z koekspresją cząsteczek CD134 w grupie badanej w porównaniu do grupy odniesienia (odpowiednio CD4+/CD25++/CD127low/CD134+ 13,5% vs. 1,1%, p<0,05) oraz niższy w zakresie odsetka komórek z koekspresją cząsteczek ICAM-1 tj. CD54 (CD4+/CD25++/CD127low/CD54+: 18,1% vs. 26,5%, p<0,05) (ryc. 2).

DYSKUSJA

W przeprowadzonej przez nas analizie wykazaliśmy zaburzenia ekspresji cząsteczek istotnych w funkcjonowaniu komórek T regulatorowych u dzieci z rozpoznaniem ostrej białaczki limfoblastycznej. Analiza ta po raz pierwszy została przeprowadzona u dzieci z ALL. Badania innych autorów dotyczą najczęściej populacji dorosłych i/lub innych chorób nowotworowych. Beyer i wsp. obserwowali wyższe odsetki limfocytów T regulatorowych w nieleczonej oraz postępującej przewlekłej białaczce limfocytowej – CLL (8). Podobnie jak w naszej obserwacji, odsetek komórek Tregs z koekspresją CTLA-4 (CD152) był wyższy w grupie pacjentów z białaczką. Natomiast w przeciwieństwie do naszych badań zanotowano wyższe odsetki komórek Tregs z koekspresją GITR (u nas – bez różnic pomiędzy grupą badaną a grupą odniesienia) oraz CD62L (w naszej ocenie – niższe odsetki w grupie badanej). Autorzy tego opracowania za komórki T regulatorowe przyjęli limfocyty CD4+/CD25high. Stąd mogą wynikać różnice w uzyskanych wynikach. Niektóre z zastosowanych przez badaczy cytostatyków – fludarabina i cyklofosfamid – powodowały nie tylko zmniejszenie odsetka, ale i zahamowanie supresyjnej funkcji komórek Tregs w tej grupie pacjentów. Podobny efekt tj. obniżenie odsetka komórek T regulatorowych po zastosowaniu analogów puryn tj. fludarabiny i kladrybiny obserwowała Pawłowska (9).

Być może stwarza to możliwość wpływu immunomodulacyjnego na te komórki za pomocą standardowej chemioterapii.  Inni autorzy, w tym polscy, także obserwowali w CLL wyższe odsetki limfocytów T regulatorowych z koekspresją cząsteczki CTLA-4 (subpopulacja CD4+/CD25high/CD152+) (10, 11). Odsetek tych komórek korelował ze stadium klinicznym choroby (wg Rai), niekorzystnymi cechami cytogenetycznymi oraz niskimi stężeniami immunoglobulin G i A. W naszym badaniu nie zanotowaliśmy korelacji z parametrami klinicznymi. Na następnym etapie doświadczenia autorzy tego opracowania zastosowali przeciwciało monoklonalne blokujące cząsteczkę CD152, co w efekcie przyniosło silną odpowiedź proliferacyjną autologicznych i allogenicznych limfocytów T na komórki białaczkowe aktywowane CD40. W naszych poprzednich pracach również obserwowaliśmy stymulację odpowiedzi allogenicznej na komórki białaczkowe zmienione przez aktywację CD40. Dotyczyło to zarówno białaczek dziecięcych jak i dorosłych (12, 13).

W innym badaniu, wykonanym u pacjentek z rakiem piersi także zanotowano wyższe odsetki komórek Tregs w momencie zachorowania oraz obniżenie ich odsetka po podaniu szczepionki przeciwnowotworowej (14). Dodatkowo po szczepieniu komórki Tregs charakteryzowały się tendencją do zmniejszonej aktywacji (obniżenie odsetka komórek CD4+/CD25high/CD69+).

Wielu autorów jest zdania, że pobudzenie aktywności limfocytów T regulatorowych u pacjentów z chorobą nowotworową jest spowodowane wydzielaniem specyficznych cytokin przez nowotwór. W ten sposób powstałe komórki Tregs hamują odpowiedź immunologiczną m.in. poprzez supresję komórek dendrytycznych (15). Wg Larmonier i wsp. komórki Tregs myszy z białaczką charakteryzowały się ekspresją GITR aż w 90%, CD62L w 44% (podobnie jak w naszym badaniu), natomiast ekspresja CTLA-4 dotyczyła tylko 14% (15). Mimo prowadzenia intensywnych badań doświadczalnych nie wiadomo na jakiej drodze komórki nowotworowe pobudzają aktywność limfocytów T regulatorowych. Być może jest to mechanizm zależny od wzmożonej produkcji indolamino 2, 3-dioksygenazy (IDO), nowo odkrytej substancji immunosupresyjnej. Zależność ta została dotychczas potwierdzona w przypadkach ostrej białaczki szpikowej, drugiej co do częstości białaczki u dzieci (16).

Komórki innych nowotworów, w tym guzów litych, również powodują pobudzenie aktywności limfocytów T regulatorowych w tym podobnie jak w naszych badaniach wzrost ekspresji cząsteczek CD45RA, ale także CD69, CD62L, GITR i innych (17). W supresyjnej czynności limfocytów T regulatorowych istotną rolę odgrywa system OX40-OX40L. Cząsteczka CD134 (OX40) stanowi jeden z najważniejszych markerów aktywacji limfocytów T. W naszym doświadczeniu wykazaliśmy wzrost odsetka komórek Tregs z koekspresją CD134 we krwi obwodowej dzieci z rozpoznaniem ostrej białaczki limfoblastycznej. Wg badaczy japońskich efektywna funkcja supresyjna Tregs jest właśnie zależna od OX40 (18).

Wobec dotychczasowych danych wskazujących na aktywację funkcji komórek T regulatorowych u dzieci z ALL zaskakujące wydają się nasze obserwacje dotyczące niższego odsetka Tregs z koekspresją cząsteczki CD62L. W jedynej pracy korespondującej z naszymi wynikami zanotowano unikalny, dysfunkcyjny fenotyp komórek Tregs naciekających zmiany nowotworowe u myszy – były to komórki CD4+/CD25+/FoxP3+/CD62L- (19). Wg autorów tego doniesienia, mimo dysfunkcji, komórki T regulatorowe wywierają swój efekt supresyjny ponieważ naciekają narządy w dużych ilościach. W naszym badaniu zaobserwowaliśmy niższe odsetki komórek Treg z koekspresją cząsteczek ICAM-1 w grupie badanej. Trudno interpretować ten fakt, należy przypuszczać, co sugerują również Kohm i Miller, że ekspresja ICAM-1
jest niezależna od supresyjnej funkcji limfocytów T regulatorowych (20).

Unikalne wyniki naszych badań to m.in. obserwowany niższy odsetek komórek Tregs z koekspresją cząsteczki CD62L oraz brakiem ekspresji cząsteczki CD103 u dzieci z ALL w porównaniu do grupy kontrolnej (ocena pięciokolorowa). Jedyny znany raport dotyczący oceny podobnej subpopulacji limfocytów został  przeprowadzony przez Yamazaki i wsp., którzy na modelu eksperymentalnym dowiedli, że komórki T regulatorowe powstające pod wpływem komórek dendrytycznych produkujących TGF-beta charakteryzują się wysoką ekspresją CD62L, ale niekoniecznie – CD103 (21).

WNIOSEK

Uzyskane przez nas wyniki należy interpretować jako aktywację limfocytów T regulatorowych i jeden z mechanizmów immunosupresji towarzyszącej chorobie nowotworowej u dzieci. Wymagane są jednak dalsze badania w tej dziedzinie.

..............................................................................................................................................................

Wykaz użytych skrótów:

ALL – ostra białaczka limfoblastyczna (acute lymphoblastic leukaemia), CLL – przewlekła białaczka limfocytowa (chronic lymphocytic leukaemia), Tregs – limfocyty T regulatorowe

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.    Łuczyński W., Krawczuk-Rybak M., Stasiak-Barmuta A.: Doświadczalne oraz wybrane kliniczne aspekty czynnej immunoterapii w białaczkach. Post. Hig. Med. Dośw. (online), 2006, 60, 379-386.

2.    Germain R.N.: Special regulatory T-cell review: A rose by any other name: from suppressor T cells to Tregs, approbation to unbridled enthusiasm. Immunology, 2008, 123 (1), 20-27.

3.    Sakaguchi S., Sakaguchi N., Asano M., Itoh M., Toda M.: Immunologic self-tolerance maintained by activated T cells expressing IL-2 receptor alpha-chains (CD25). Breakdown of a single mechanism of self-tolerance causes various autoimmune diseases. J. Immunol., 1995, 155 (3), 1151-1164.

4.    Liu W., Putnam A.L., Xu-Yu Z., Szot G.L., Lee M.R., Zhu S., Gottlieb P.A., Kapranov P., Gingeras T.R., Fazekas de St Groth B., Clayberger C., Soper D.M., Ziegler S.F., Bluestone J.A.: CD127 expression inversely correlates with FoxP3 and suppressive function of human CD4+ T reg cells. J. Exp. Med., 2006, 203 (7), 1701-1711.

5.    Antons A.K., Wang R., Oswald-Richter K., Tseng M., Arendt C.A., Kalams S.A., Unutmaz D.: Naive precursors of human regulatory T cells require FoxP3 for suppression and are susceptible to HIV infection. J. Immunol., 2008, 180 (2), 764-773.

6.    Torcia M.G., Santarlasci V., Cosmi L., Clemente A., Maggi L., Mangano V.D., Verra F., Bancone G., Nebie I.: Functional deficit of T regulatory cells in Fulani, an ethnic group with low susceptibility to Plasmodium falciparum malaria. PNAS, 2008, 105 (2), 646-651.

7.    Hartigan-O’Connor D.J., Poon C., Sinclair E., McCune J.M.: Human CD4+ regulatory T cells express lower levels of the IL-7 receptor alpha chain (CD127), allowing consistent identification and sorting of live cells. J. Immunol. Methods., 2007, 319 (1-2), 41-52.

8.    Beyer M., Kochanek M., Darabi K., Popov A., Jensen M., Endl E., Knolle P.A., Thomas R.K., von Berwelt-Baildon M., Debey S., Hallek M., Schultze J.L.: Reduced frequencies and suppressive function of CD4+CD25hi regulatory T cells in patients with chronic lymphocytic leukemia after therapy with fluradabine. Blood, 2005, 106 (6), 2018-2025.

9.    Pawłowska M.: Ekspresja wybranych receptorów limfocytów T regulatorowych u chorych na przewlekłą białaczkę limfocytową. Praca Doktorska, 2008, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku.

10.    Motta M., Rassenti L., Shelvin B.J., Lerner S., Kipps T.J., Keating M.J., Wierda W.G.: Increased expression of CD152 (CTLA-4) by normal T lymphocytes in untreated patients with B-cell chronic lymphocytic leukemia. Leukemia, 2005, 19 (10), 1788-1793.

11.    Frydecka I., Kosmaczewska A., Boćko D., Ciszak L., Wołowiec D., Kuliczkowski K., Kochanowska I.: Alterations of the expression of T-cell-related costimulatory CD28 and downregulatory CD152 (CTLA-4) molecules in patients with B-cell chronic lymphocytic leukaemia. Br. J. Cancer, 2004, 90 (10), 2042-2048.

12.    Łuczyński W., Stasiak-Barmuta A., Iłendo E., Krawczuk-Rybak M., Malinowska I., Mitura-Lesiuk M., Parfieńczyk A., Szymański A.: CD40 stimulation induces differentiation of acute lymphoblastic leukemia cells into dendritic cells. Acta Biochim. Pol., 2006, 53 (2), 377-382.

13.    Łuczyński W., Stasiak-Barmuta A., Piszcz J., Iłendo E., Kowalczuk O., Krawczuk-Rybak M.: B-cell chronic lymphocytic leukemia-derived dendritic cells stimulate allogeneic T-cell response and express chemokines involved in T-cell migration.  Neoplasma, 2007, 54 (6), 527-535.

14.    Hueman M.T., Stojadinovic A., Storrer C.E., Foley R.J., Gurney J.M., Shriver C.D., Ponniah S., Peoples G.E.: Levels of circulating regulatory CD4+CD25+ T cells are decreased in breast cancer patients after vaccination with HER2/neu peptide (E75) and GM-CSF vaccine. Breast Cancer Res. Treat., 2006, 98 (1), 17-29.

15.    Larmonier N., Marron M., Zeng Y., Cantrell J., Romanowski A., Sepassi M., Thompson S., Chen X., Andreansky S., Katsanis E.: Tumor-derived CD4+CD25+ regulatory T cell suppression of dendritic cell function involves TGF-beta and IL-10. Cancer Immunol. Immunother., 2007, 56 (1), 48-59.

16.    Curti A., Pandolfi S., Valzasina B., Aluigi M., Isidori A., Ferri E., Salvestrini V., Bonanno G., Rutella S., Durelli I., Horenstein A.L., Fiore F., Massaia M., Colombo M.P., Baccarani M., Lemoli R.M.: Modulation of tryptophan catabolism by human leukemic cells results in the conversion of CD25- into CD25+ T regulatory cells.  Blood, 2007, 109 (7), 2871-7.

17.    Cao M., Cabrera R., Xu Y., Firpi R., Zhu H., Liu C., Nelson D.R.: Hepatocellular carcinoma cell supernatants increase expansion and function of CD4(+)CD25(+) regulatory T cells. Lab. Invest., 2007, 87 (6), 582-590.

18.    Takeda I., Ine S., Killeen N., Ndhlovu L.C., Murata K., Satomi S., Sugamura K., Ishii N.: Distinct roles for the OX40-OX40 ligand interaction in regulatory and nonregulatory T cells. J. Immunol., 2004, 172 (6), 3580-3589.

19.    Lutsiak M.E., Tagaya Y., Adams A.J., Schlom J., Sabzevari H.: Tumor-induced impairment of TCR signaling results in compromised functionality of tumor-infiltrating regulatory T cells. J. Immunol., 2008, 180 (9), 5871-5881.

20.    Kohm A.P., Miller S.D.: Role of ICAM-1 and P-selectin expression in the development and effector function of CD4+CD25+regulatory T cells. J. Autoimmun., 2003, 21 (3), 261-271.

21.    Yamazaki S., Bonito A.J., Spisek R., Dhodapkar M., Inaba K., Steinman R.M.: Dendritic cells are specialized accessory cells along with TGF-beta fot the differentiation of FoxP3+ CD4+ regulatory T cells from peripheral FoxP3- precursors. Blood, 2007, 110 (13), 4293-4302.

..............................................................................................................................................................

Adres do korespondencji:

Anna Stasiak-Barmuta

Pracownia Cytometrii Przepływowej
ul. Waszyngtona 17, 15-274 Białystok
tel. (+48 85) 74-50-618