Medycyna Wieku Rozwojowego, 2009,XIII,1; 26-33

Zespół niespokojnych nóg – niedoceniany problem zdrowotny u dzieci

Karolina Pienczk-Ręcławowicz1, Ewa Pilarska1, Jarosław Sławek2, 3


1Klinika Neurologii Rozwojowej Katedra Neurologii
Uniwersytet Medyczny w Gdańsku
Kierownik: dr n. med. E. Pilarska


2Oddział Neurologii Szpitala św. Wojciecha w Gdańsku
Ordynator: dr hab. med. J. Sławek


3Zakład Pielęgniarstwa Neurologiczno-Psychiatrycznego,
Uniwersytet Medyczny w Gdańsku
Kierownik: dr hab. med. J. Sławek

  • Tabela I. Kryteria diagnostyczne zespołu niespokojnych nóg u dzieci ustanowione w 2003 roku przez National Institutes of Health. Wg Picchietti i wsp. (9)
  • Tabela I. cd.
  • Tabela I. cd.
  • Tabela II. Wybrane określenia dolegliwości podawane przez dzieci, u których rozpoznano zespół niespokojnych nóg. Wg Picchietti i wsp. (9)
  • Tabela III. Najczęstsze stany chorobowe rozpoznawane u dzieci z zespołem niespokojnych nóg
  • Tabela IV. Diagnostyka różnicowa zespołu niespokojnych nóg u dzieci (za poz. 3-9, 17-20)
  • Tabela V. Wspólne cechy kliniczne zespołu niespokojnych nóg (ZNN) i bólów wzrostowych (BW) (wg poz. 3-9, 27-34)
  • Tabela VI. Odrębności kliniczne zespołu niespokojnych nóg (ZNN) i bólów wzrostowych (BW) (wg poz. 3-9 i 27-34)

Zespół niespokojnych nóg (ZNN, ang. restless legs syndrome – RLS) jest jednym z najczęstszych schorzeń neurologicznych. Mimo znacznych postępów w diagnostyce, patofizjologii i leczeniu, pozostaje nadal zbyt rzadko rozpoznawany. Chorzy cierpiący z powodu zespołu niespokojnych nóg to w większości osoby starsze, jednak wiadomo, że choroba może rozpocząć się już w dzieciństwie.

Celem pracy było przedstawienie kryteriów diagnostycznych jak i diagnostyki różnicowej w rozpoznawaniu tego zespołu u dzieci.

Prawidłowe rozpoznawanie zespołu może być punktem wyjścia do badań epidemiologicznych nad częstością występowania zespołu niespokojnych nóg u dzieci.

Zespół niespokojnych nóg (ZNN, ang. restless legs syndrome – RLS) to zaburzenie polegające na występowaniu nieprzyjemnych dolegliwości sensorycznych głównie w obrębie kończyn dolnych, które występują lub nasilają się w godzinach wieczornych lub w nocy. Poruszanie kończynami łagodzi objawy, a unieruchomienie przyczynia się do ich powstawania lub zwiększenia.

Przez wiele lat sądzono, że zespół niespokojnych nóg dotyka głównie osoby starsze. W istocie większość chorych z rozpoznanym zespołem to osoby w wieku średnim i podeszłym, jednak problem może dotyczyć też ludzi młodych, a nawet dzieci. Już w 1832 roku Duchamp zaobserwował, że dzieci mogą cierpieć z powodu niespecyficznych dolegliwości bólowych kończyn i określił je mianem „bólów wzrostowych” (1). Ponad 100 lat później Ekbom zauważył, iż wśród dzieci z rozpoznanymi „bólami wzrostowymi” istnieje pewna grupa, których objawy mniej lub bardziej przypominają objawy ZNN (2). Od tego czasu, mimo ogromnego postępu w diagnostyce, patofizjologii i leczeniu ZNN u dorosłych, badań nad dziecięcą postacią ZNN przeprowadzono niewiele.

W populacji ogólnej częstość występowania zespołu waha się między 3 a 15%, wzrasta z wiekiem i częściej dotyczy płci żeńskiej (3, 4, 5, 6). Prawie 25% cierpiących z powodu ZNN podaje pojawienie się pierwszych objawów między 10 a 20 rokiem życia (7, 8). Największe jak dotąd badanie populacyjne ponad 10 tysięcy dzieci prowadzone w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii (The Peds REST Study przeprowadzone przez Picchetti i wsp.) wykazało prawie 2% częstość występowania ZNN wśród dzieci w wieku od 7 do 18 lat (9). Wyniki tego badania pokazują, że problem ZNN u dzieci jest niedoceniany, mimo że nierozpoznanie zespołu może nieść za sobą poważne konsekwencje społeczne i zdrowotne (3).

Wyróżnia się dwie postacie ZNN: pierwotną i wtórną. Nie różnią się one od siebie symptomatologią. Uważa się, że postać pierwotna (idiopatyczna, samoistna) jest w większości przypadków uwarunkowana genetycznie (podejrzewane są przynajmniej 4 loci genowe) odpowiedzialne za powstanie ZNN w regionach 20p, 14q, 9p oraz 12q, ale jak dotąd nie określono rodzaju mutacji) (10, 11, 12, 13). Jest ona rozpoznawana u około 65-75% chorych (3, 14, 15). Postać wtórna (objawowa) występuje znacznie rzadziej, związana jest z ciążą oraz takimi stanami chorobowymi jak niedokrwistość z niedoboru żelaza, niewydolność nerek czy choroba Parkinsona.

Patofizjologia ZNN nie jest jeszcze dokładnie poznana. Największą rolę przypisuje się genetycznie uwarunkowanej dysfunkcji układu dopaminergicznego oraz niedoborowi żelaza (20, 21). Wg niektórych badaczy rodzinne występowanie ZNN sięga 65%, a za najbardziej prawdopodobny uznaje się autosomalny dominujący typ dziedziczenia schorzenia (21, 22). Wykazano, że podłoże genetyczne ma największe znaczenie u osób, u których objawy ZNN rozwinęły się przed 45 rokiem życia (21, 23). Badanie Ondo i wsp. z 2000 roku przeprowadzone na 12 parach bliźniąt jednojajowych wykazało, że w przypadku zachorowania jednego z bliźniąt na ZNN, ryzyko wystąpienia zespołu u drugiego wynosi 83%, a początek choroby ma miejsce przed 30 rokiem życia (24). Wyniki tych badań stały się podstawą uznania rodzinnego występowania choroby za kryterium podtrzymujące rozpoznanie ZNN u dzieci.

Celem pracy było przedstawienie kryteriów diagnostycznych jak i diagnostyki w rozpoznawaniu tego zespołu u dzieci.

Prawidłowe rozpoznawanie zespołu może być punktem wyjścia do badań epidemiologicznych nad częstością występowania zespołu niespokojnych nóg u dzieci.

ROZPOZNANIE ZNN U DZIECI

Jak już wspomniano niewiele jest danych epidemiologicznych i klinicznych na temat ZNN u dzieci (informacji na temat występowania ZNN w populacji dzieci polskich praktycznie nie ma). Dzieje się tak mimo ustanowienia w 2003 roku kryteriów diagnostycznych zespołu przez National Institutes of Health (NIH), wśród których wyszczególniono kryteria pewnego i prawdopodobnego rozpoznania ZNN u dzieci (tab. I)(9).

Hening i wsp. (6) uważają, że niska wykrywalność ZNN oceniana jest na 7% związana jest głównie z niedostateczną wiedzą lekarzy rodzinnych dotyczącą ZNN. Nie jest to jednak jedyny powód rzadkiego rozpoznawania zespołu. Rozpoznanie ZNN ustala się na podstawie objawów podmiotowych (subiektywnych) stanowiących jednocześnie wspomniane kryteria diagnostyczne. Nie istnieje jak dotąd żadne obiektywne badanie pozwalające na pewne rozpoznanie ZNN. Potęguje to trudności rozpoznawcze szczególnie w populacji dziecięcej.

Dzieci często też nie są w stanie w jednoznaczny i zrozumiały sposób wyrazić swoich dolegliwości. Tabela II przedstawia przykładowe opisy odczuwanego dyskomfortu przez dzieci z rozpoznaniem pewnego ZNN (9).

Warto pamiętać, że brak ciągłości snu może wydawać się stanem fizjologicznym szczególnie u młodszych dzieci, co również może oddalić w czasie właściwe rozpoznanie.

Należy podkreślić, że niektóre leki (jak neuroleptyki, leki przeciwhistaminowe, leki przeciwdepresyjne) mogą prowokować lub nasilać objawy ZNN (25).

Istnieją dowody, że niedokrwistość (szczególnie z niedoboru żelaza) może również nasilać objawy ZNN. Suplementacja żelaza u tych chorych może złagodzić, a nawet całkowicie zredukować objawy choroby (26).

Ponad 80% osób cierpiących z powodu ZNN spełnia kryteria rozpoznania okresowych ruchów kończyn podczas snu (ang. Periodic Limb Movements in Sleep, PLMS), co stało się podstawą włączenia PLMS do kryteriów podtrzymujących rozpoznanie ZNN również u dzieci (9). PLMS polega na periodycznych, rytmicznych ruchach prostowania palucha z jednoczesnym zgięciem grzbietowym kończyny w stawie skokowym (ruchom tym może towarzyszyć zgięcie kończyny w stawie kolanowym i biodrowym). Uznaje się je za nieprawidłowe, jeśli występują z częstością większą niż 5 razy w ciągu 1 godziny snu.

Wspomniane najnowsze badanie populacyjne (9) wskazuje, że dzieci z objawami ZNN, których rodzice szukali pomocy medycznej najczęściej nie miały ustalonego żadnego rozpoznania. Lekarze tłumaczyli dolegliwości jako część prawidłowego rozwoju dziecka. U wielu dzieci rozpoznano bóle wzrostowe, zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, ADHD, depresję, zaburzenia lękowe czy niedokrwistość z niedoboru żelaza. Ww. stany są stosunkowo często spotykane w populacji dziecięcej i mogą współistnieć z ZNN (wiele danych wskazuje np. na złożony związek patogenetyczny pomiędzy ZNN a ADHD), jednak pominięcie rozpoznania omawianego zespołu u tych dzieci niesie za sobą ryzyko wdrożenia błędnej terapii. Przykładowo, jeżeli u dziecka z objawami depresji, która jest konsekwencją nieleczonego ZNN zostaną włączone leki przeciwdepresyjne, może się okazać, że dolegliwości ulegną nasileniu (w wyniku wspomnianego wcześniej negatywnego wpływu większości leków przeciwdepresyjnych na objawy ZNN).

W badaniu neurologicznym dzieci z idiopatyczną postacią ZNN nie stwierdza się odchyleń od stanu prawidłowego. W postaci wtórnej występowanie ww. odchyleń zależy od przyczyny ZNN (np. u dziecka z ZNN występującego w przebiegu niedokrwistości z niedoboru żelaza wynik badania neurologicznego jest prawidłowy, w przeciwieństwie do wyniku badania u dziecka z ZNN w przebiegu neuropatii) (tab. II i III).

DIAGNOSTYKA RÓŻNICOWA ZESPOŁU NIESPOKOJNYCH NÓG U DZIECI

Do najczęstszych schorzeń, mogących sprawiać trudności w różnicowaniu ZNN należą: bóle wzrostowe oraz zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi. Tabela IV przedstawia zestawienie wybranych zaburzeń istotnych w różnicowaniu.

Bóle wzrostowe

Bóle wzrostowe (BW, ang. growing pains – GP) należą do najczęstszych chorób układu mięśniowo-szkieletowego u dzieci i dotyczą wg różnych źródeł od 5 do 37% populacji dziecięcej (27, 28, 29, 30, 31). Mianem BW określa się nawracające bóle kończyn, najczęściej dolnych, którym nie towarzyszą inne objawy (27, 29, 30, 31). Przyczyna dolegliwości nie jest znana. Wiadomo jednak, że mimo mylącej nazwy patogeneza choroby nie wiąże się z wzrastaniem, a u jej podstaw nie leży żadna organiczna przyczyna. Typowym obrazem klinicznym, które powinno nasunąć podejrzenie choroby jest nawracające występowanie bólów kończyn wieczorem lub w nocy u dziecka po aktywnie spędzonym dniu. Bóle mogą wybudzać dziecko w nocy, nasilone mogą prowadzić do niepokoju i płaczu. Najczęstszą lokalizacją bólów są łydki, przednie części podudzi i miejsca pod kolanami. Bóle umiejscowione są „głęboko” w kończynach, nie obejmują stawów i występują obustronnie (27, 29). Niektórzy autorzy twierdzą, że do rozpoznania BW konieczne jest występowanie dolegliwości minimum przez 3 miesiące (27, 32). Nie stwierdza się u dziecka żadnych odchyleń w badaniu fizykalnym w czasie bólu i między epizodami. Diagnoza polega przede wszystkim na wykluczaniu innych przyczyn dolegliwości (27).

Współistnienie bólów wzrostowych i ZNN opisane zostało po raz pierwszy przez Ekboma w drugiej połowie zeszłego wieku (2). Zauważył on, że dzieci z ZNN stosunkowo często rozpoznaje się bóle wzrostowe. Wieloletnie obserwacje doprowadziły jednak do wniosku, że bóle wzrostowe stanowią odrębną jednostkę mającą niektóre cechy wspólne z ZNN. Przegląd piśmiennictwa dokonany w 2002 r. przez Walters’a również potwierdza odrębność obu jednostek (33). Cechy wspólne obu chorób zostały przedstawione w tabeli V. W przypadku obu zaburzeń dolegliwości dotyczą najczęściej kończyn dolnych oraz występują głównie w nocy (prowadząc do zaburzeń snu u dziecka pod postacią częstego wybudzania). Należy pamiętać, że w ciężkiej postaci ZNN objawy mogą występować również w ciągu dnia, w takim wypadku w godzinach wieczornych/nocnych dochodzi do ich nasilenia. Uważa się, że dolegliwości w bólach wzrostowych zawsze dotyczą godzin nocnych, a pojawienie się bólów w dzień powinno zmusić lekarza do weryfikacji rozpoznania (27).

Zaburzenia sensoryczne w ZNN pojawiają się w momencie braku aktywności, często dopiero, gdy chory kładzie się spać, wydłużają tym samym okres zasypiania, czego nie obserwuje się u osób z bólami wzrostowymi. Dolegliwości czuciowe mogą być odczuwane jako ból, najczęściej jednak mają charakter parestezji odczuwanych „głęboko” w kończynach. Jeśli pacjent zgłasza ból to zazwyczaj o niewielkim nasileniu i jest to najczęściej jeden z wielu opisów odczuwanego dyskomfortu. Dolegliwości zgłaszane w BW praktycznie zawsze mają charakter bólowy. Osoby z BW często masują i rozciągają kończyny w czasie bólu, co przynosi ulgę lub zażywają środki przeciwbólowe z dobrym efektem (34). Nie odczuwają przymusu poruszania kończynami, a aktywność ruchowa czy jej brak nie wydają się mieć wpływu na nasilenie dolegliwości.

O ile objawy ZNN mogą pojawić się we wczesnym dzieciństwie i trwać całe życie, to bóle wzrostowe w 100% znikają po tym okresie. Rodzinne występowanie dolegliwości dotyczy zarówno ZNN jak i BW (31).

Istnieją dane świadczące o współwystępowaniu BW z samoistnymi bólami głowy oraz bólami brzucha, nie zaobserwowano, jak dotąd, tego typu koincydencji w ZNN (30).

Przy różnicowaniu obu stanów wydaje się konieczne wykonanie polisomnografii lub aktygrafii (badania mierzącego nasilenie aktywności ruchowej kończyn w nocy). Jak wcześniej wspomniano u ponad 80% pacjentów z ZNN występują okresowe ruchy kończyn podczas snu (PLMS).

Należy również pamiętać, że stwierdzenie u dziecka ZNN nie wyklucza współwystępowania BW, dlatego tak ważna jest znajomość niekiedy bardzo subtelnych różnic klinicznych w przebiegu obu jednostek (tab. VI).

Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD)

Istnieje coraz więcej danych świadczących o związkach pomiędzy występowaniem ZNN z ADHD, czy z niektórymi objawami ADHD (35, 36, 37).

Zaburzenia snu związane z ZNN mogą doprowadzić u dziecka do powstania niektórych objawów przypominających ADHD (np. zaburzenia koncentracji uwagi, niepokój). Objawy ZNN występujące w ciągu dnia mogą naśladować ADHD. Obie te jednostki mogą również występować jednocześnie u tej samej osoby (35, 37, 38).

Podkreśla się również możliwość wspólnej dla obu zespołów (ZNN i ADHD) patofizjologię (zaburzenie układu dopaminergicznego czy niedobór żelaza) (35, 36, 39). Przeciw tej hipotezie mogłyby przemawiać spostrzeżenia włoskich badaczy, wskazujące na słabszy efekt terapeutyczny metylofenidatu (ritalin) leku pierwszego rzutu u dzieci z ADHD, u których rozpoznano współistnienie zespołu niespokojnych nóg (40). Z drugiej strony zauważono, że u dzieci, u których stwierdzono niski poziom ferrytyny, po suplementacji żelaza zmniejszyły się dolegliwości zarówno związane z ZNN jak i ADHD (38). Istnieją badania wskazujące skuteczność leków dopaminergicznych w przypadkach współwystępowania obu zespołów, jednak dowodów na to jest nadal zbyt mało, by można było wysunąć jednoznaczne wnioski (41).

Jak już wspomniano rozróżnienie obu zespołów niekiedy bywa trudne. Warto pamiętać o tym, że o ile ZNN może rozpocząć się w każdym wieku, objawy ADHD z definicji powinny ujawnić się do 7 roku życia dziecka. Rozpoznanie należy oprzeć na znajomości kryteriów diagnostycznych wg DSM IV lub ICD 10 dla ADHD i podanych przez NIH kryteriów diagnostycznych dla ZNN u dzieci, pamiętając o możliwości współwystępowania obu jednostek chorobowych.

NASTĘPSTWA NIEROZPOZNANIA ZNN U DZIECI

Mimo, że ZNN nie prowadzi do trwałej dysfunkcji motorycznej, jego nierozpoznanie, a co za tym idzie, nieleczenie może być przyczyną istotnych zaburzeń w zdrowiu dzieci i jakości życia. Wg Pichcetti i wsp. (9) najczęściej dochodzi do zaburzeń snu – dzieci mają trudności w zasypianiu oraz w utrzymaniu ciągłości snu. Prowadzić to może do obniżenia nastroju („brak energii, depresja”), zaburzeń zachowania (drażliwość, agresja), zaburzonego funkcjonowania w ciągu dnia (senność), zaburzeń poznawczych i koncentracji uwagi (trudności szkolne). Wykazano również, że nieleczony ZNN stanowi istotną przyczynę gorszej jakości życia chorych (42).

POSTĘPOWANIE Z CHORYM Z ZNN


Podstawowym zagadnieniem jest uświadomienie rodzicom, że objawy dotyczące kończyn nie prowadzą do trwałych zaburzeń motorycznych, a przy odpowiednim postępowaniu można je zmniejszyć. Zaleca się przestrzeganie u dziecka tzw. higieny snu. Dziecko powinno chodzić spać o w miarę stałej porze. W godzinach wieczornych, a w ciężkich przypadkach nawet w ciągu dnia nie zaleca się spożywania napojów energetycznych (w tym coca-coli), kawy, herbaty. Zauważono, że aktywność fizyczna w ciągu dnia jak i ćwiczenia rozciągające oraz masowanie kończyn przed snem mogą zmniejszać dolegliwości. Podobne działanie ma też aktywność umysłowa – np. czytanie przed snem.

Jeśli stwierdzi się u dziecka z ZNN obniżony poziom ferrytyny, postępowaniem z wyboru jest suplementacja żelaza. U dorosłych z ZNN poziom ferrytyny poniżej 50 µg/l sugeruje konieczność leczenia preparatami żelaza. U dzieci granicy poniżej której należy stosować żelazo jeszcze nie określono.

W umiarkowanych i ciężkich postaciach ZNN u dorosłych stosuje się głównie preparaty lewodopy i agonistów dopaminy. Skuteczność leczenia dopaminergicznego wśród pacjentów z ZNN nie tylko potwierdza wspomniane wcześniej zaburzenie funkcji układu dopaminergicznego jako jednej z przyczyn powstania choroby, ale jest również jednym z kryteriów potwierdzających rozpoznanie ZNN u dorosłych (43). Stosuje się również preparaty benzodiazepin (klonazepam), niektóre leki przeciwdrgawkowe (kwas walproinowy, gabapentyna, karbamazepina) lub tzw. słabe opioidy (np. tramadol). Ze względu na brak rejestracji tych leków do leczenia dziecięcej postaci ZNN (brak zaleceń Food and Drug Administration FDA) włączenie farmakoterapii u dzieci pozostaje kwestią otwartą i w każdym przypadku należy indywidualnie rozpatrzyć celowość postępowania farmakologicznego. Decyzja o włączeniu leczenia musi być podejmowana przy pełnej świadomości rodziców o niejednoznacznych jak dotąd wytycznych postępowania farmakologicznego w dziecięcej postaci Z
NN.

PODSUMOWANIE

Zespół niespokojnych nóg jest najczęstszym zaburzeniem ruchowym u dorosłych. Wydaje się, co potwierdzają ostatnie badania epidemiologiczne, że również w populacji dziecięcej jest nierzadko spotykany. Według niektórych autorów częstość występowania ZNN u dzieci między 7 a 18 rokiem życia wynosi ok. 2% (9). W praktyce pediatrycznej nie należy zatem lekceważyć tego problemu, zwłaszcza, że istnieje skuteczne leczenie niefarmakologiczne, a w przypadkach ciężkich także farmakologiczne.

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO


1.    Duchamp M.: Maladies de la croissance’ w Memoires de Medecine Practique,pod redakcją Levrault F.G., Wydawnictwo Jean-Frederic Lobstein, Paris 1832.

2.    Ekbom K.A.: Growing pains and restless legs. Acta Paediatr. Scand., 1975, 64, 264-266.

3.    Allen R., Picchetti D., Hening W.A, Trenkwalder C., Walters AS., Montplaisir J.: Restless legs syndrome: diagnostic criteria, special considerations and epidemiology. A report from restless legs syndrome diagnosis and epidemiology workshop at National Institues of Health. Sleep Med., 2003, 4,101-119.

4.    Odin P., Mrowka M., Shing M.: Restless legs syndrome. Eur. J. Neurol., 2002, 9 (supl. 3), 59-67.

5.    Allen R., Hening W.A., Montplaisir J. i wsp: Restless legs syndrome (RLS), a common disorder rarely diagnosed in Europe and USA: the REST (RLS epidemiology, symptoms and treatment) study in primary care. Mov. Disord., 2002, 17, 240-241.

6.    Hening W.A., Walters A.S.,Allen R.P., Montplaisir J., Myers A.: Impact, diagnosis and treatment of restless legs syndrome (RLS) in a primary care population: the REST (RLS epidemiology, symptoms and treatment) primary care study. Sleep Med., 2004, 5, 237-246.

7.    Montplaisir J., Boucher S., Poirier G., Lavigne G, Lapierre O., Lesperance P.: Clinical, polysomnographic and genetic characteristics of restless legs syndrome: a study of 133 patients diagnosed with new standard criteria. Mov. Dis., 1997, 12, 61-65.

8.    Walters, A. S., Hickey, K., Maltzman, J., Verrico, T., Joseph, D., Hening, W., Wilson, V., Chokroverty, S.: A questionnnaire study of 138 patients with restless legs syndrome : the Night-Walkers survey. Neurology, 1996, 46, 92-95.

9.    Picchietti D., Allen R.P., Walters A.S., Davidson J.E., Myers E., Ferini-Strambi L.: Restless Legs Syndrome. Prevalence and Impact in Children and Adolescents The Peds REST Study. Pediatrics, 2007, 120, 253-266.

10.    Desautels A., Turecki G., Montplaisir J., Sequeira A., Verner A., Rouleau GA.: Identification of major susceptibility locus for restless legs syndrome on chromosome 12q. Am. J. Hum. Genet., 2001, 69, 1266-1270.

11.    Bonati M.T., Ferini-Strambi L., Aridon P., Oldani A., Zucconi M., Casari G.: Autosomal dominant restless legs syndrome maps on chromosome 14q. Brain, 2003, 126, 1485-1492.

12.    Chen S., Ondo W.G., Rao S., Li L., Chen Q.,Wang Q.: Genomewide linkage scan identifies a novel susceptibility locus for restless legs syndrome on chromosome 9p. Am. J. Hum. Genet., 2004, 74, 876-885.

13.    Levchenko A.,Provost S., Montplaisir J.Y., Xiong L., St-Onge J., Thibodeau P., Riviere J. B., Desautels A., Turecki G., Dube M.P., Rouleau G.A.: A novel autosomal domianat restless legs syndrome locus maps to chromosome 20p13. Neurology, 2006, 67,900-901.

14.    O’Keeffe S.T., Noel J.,Lavan J.N.: Restless legs syndrome in the elderly. Postgrad. Med. J., 1993, 69, 701-703.

15.    Winkelman J.W.: Considering the cause of RLS. Eur. J. Neurol., 2006, 13 (suppl. 3), 8-14.

16.    Ekbom K.A.: Restless legs. Acta Med. Scand., 1945, 158, 1-122.

17.    Allen R.P., Earley C.: Restless legs syndrome. A review of clinical and pathophysiologic features. J. Clin. Neurophysiol., 2001, 18 (2), 128-147.

18.    Gigli G., Adorati M., Dolso P.: Restless legs syndrome in end-stage renal disease. Sleep Med., 2004, 5, 309-315.

19.    Gomez-Esteban J.C., Zarranz J.J., Tijero B., Velasco F., Barcena J., Rouco I., Lezcano E., Lachen M.C., Jauregui A., Ugarte A.: Restless legs syndrome in Parkinson’s disease. Mov. Disord., 2007, 22(13), 1912-1916.

20.    Allen R.: Dopamine and iron in the patophysiology of restless legs syndrome (RLS). Sleep Med., 2004, 5(4), 385-391.

21.    Winkelmann J., Muller-Myhsok B., Wittchen H.U., Hock B., Prager M., Pfister H., Strohle A., Eisensehr I., Dichgans M., Gasser T., Trenkwalder C.: Complex segregation analysis of restless legs syndrome provides evidence for an autosomal dominant mode of inheritance in early age at onset families. Ann. Neurol., 2002, 52, 297-302.

22.    Allen R.P., Labuda M.C., Becker P., Earley C.J.: Family history study of the restless legs syndrome. Sleep Med., 2002, 3(suppl.), S3-S7.

23.    Hanson M., Honour M., Singleton A., Crawley A., Singleton A., Hardy J., Gwinn-Hardy K.: Analysis of familial and sporadic restless legs syndrome in age onset, gender, and severity features. J. Neurol., 2004, 251, 1398-1401.

24.    Ondo W.G., Vuong K.D, Wang Q.: Restless legs syndrome in monozygotic twins: clinical correlates. Neurology, 2000, 55, 1404-1406.

25.    Hening W.: Current guidelines and standards of practice for restless legs syndrome. Am. J. Med., 2007, 120 (suppl. 1), 22-27.

26.    Sun E.R., Chen C., Ho G., Earley C., Allen R.P.: Iron and the restless legs syndrome. Sleep, 1998, 21, 371-377.

27.    Peterson H.: Growing pain. Pediatr. Clin. North Am., 1986, 33, 1365-1372.

28.    Manners P.: Are growing pains a myth? Aust. Fam. Physician, 1999, 28, 124-127.

29.    Asadi-Pooya A., Bordbar M.R.: Are labotatory tests necessary in making the diagnosis of limb pains typical for growing pains in children? Pediatrics International, 2007, 49, 833-835.

30.    Oster J., Nielsen A.: Growing pains, 1972, 61, 329-334.

31.    Evans A.M., Scutter S.D.: Prevalence of growing pains in young children. J. Pediatr., 2004, 145, 255-258.

32.    Weiner S.R.: Growing pains. Am. Fam. Physivian., 1983, 27, 189-191.

33.    Walters A.S.: Is there a population of children with growing pains who really have Restless Legs Syndrome? Sleep Med., 2002, 3, 93-98.

34.    Evans A.M., Scutter S.D., Lang L.M.G., Dansie B.R.: Growing pains in young children: A study profile , experiences and quality of life issues of four to six year old children with recurrent leg pain. The Foot 2006, 16, 120-124.

35.    Konofal E., Cortese S., Marchand M., Mouren M-C., Arnulf I., Lecendreux M.: Impact of restless legs syndrome and iron deficiency on attention-deficit/hyperactivity disorder in children. Sleep Med., 2007, 8, 711-715.

36.    Picchetti D.L.: Is iron deficiency an underlying cause of pediatric restless legs syndrome and attention-deficit/hyperactivity disorder?’ Sleep Med., 2007, 8, 693-694.

37.    Picchetti D.L., Underwood D.J., Farris W.A., Walters A.S. ,Shah M.M.,Dahl R.E., Trubnick L.J, Berocci M.A., Wagner M, Hennig W.A.: Further studies on periodic limb movement disorder and restless legs syndrome in children with attention-deficit hyperactivity disorder. Mov. Disord., 1999, 14(6), 1000-1007.

38.    Cortese S., Konofal E., Lecendreux M., Amulf I., Mouren M.C., Darra F., Dalla Bernardina B.: Restless legs syndrome and attention-deficit/hyperactivity disorder: a review of the literature. Sleep, 2005, 28(8), 1007-1013.

39.    Oner P., Dirik E.B., Taner Y., Caykoylu A., Anlar O.: Association between low serum ferritin and restless legs syndrome in patients with attention deficit hyperactivity disorder. Tohoku J. Exp. Med., 2007, 213(3), 269-276.

40.    O’Brien LM., Ivanenko A., Crabtree VM., Holbrook C.R., Bruner J.L., Klaus C.J, GozaL D.: The effect of stimulants on sleep characteristics in children with attention deficit/hyperactivity disorder. Sleep Med., 2003, 4, 309-316.

41.    Walters AS, Mandelbaum DE, Lewin DS, Kugler S., England S. J.; Miller M.: Dopaminergic therapy in children with restless legs/periodic limb movements in sleep and ADHD. Dopaminergic Therapy Study Group. Pediatr. Neurol., 2000, 22, 182-186.

42.    Happe S., Reese J.P., Stiasny-Kolster K., Paglau I., Mayer G., Klotsche J., Geraedts M., Trenkwalder C., Dodel R. Giani G.: Assessing health-related quality of life in patients with restless legs syndrome. Sleep Med., 2008 (artykuł wydany online).

43.    Vignatelli L., Billard M., Clarenbach P., Garcia-Borreguero D., Kaynak D., Liesiene V., Trenkwalder C., Montagna P.: EFNS guidelines on management of restless legs syndrome and periodic limb movement disorder in sleep. Eur. J. Neurol., 2006, 13, 1049-1065.

..............................................................................................................................................................

Adres do korespondencji:

Karolina Pienczk-Ręcławowicz

Klinika Neurologii
Rozwojowej Katedra Neurologii
Uniwersytet Medyczny w Gdańsku
ul. Dębinki 7, 80-952 Gdańsk
pienczk@amg.gda.pl