Medycyna Wieku Rozwojowego, 2009,XIII,4; 283-291

Ocena epidemiologiczna występowania zapaleń dziąseł u dzieci objętych edukacją w szkołach specjalnych

Karolina Gerreth, Maria Borysewicz-Lewicka


Klinika Stomatologii Dziecięcej Katedra Stomatologii Dziecięcej
Kierownik: prof. dr hab. n. med. M. Borysewicz-Lewicka
Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu

  • Tabela I. Liczba dzieci, u których przeprowadzono badanie kliniczne jamy ustnej z uwzględnieniem stopnia niepełnosprawności intelektualnej i rodzaju uzębienia oraz liczba dzieci, których rodzice wypełnili kwestionariusz ankiety
  • Tabela II. Wskaźnik dziąseł oraz higieny jamy ustnej w badanych grupach pacjentów
  • Tabela III. Odpowiedzi rodziców/opiekunów na pytania dotyczące nawyków higienicznych dzieci

Cel: Celem pracy była ocena stanu dziąseł oraz higieny jamy ustnej u dzieci i młodzieży niepełnosprawnej intelektualnie uczęszczającej do 8 szkół specjalnych na terenie dużego miasta oraz zebranie informacji od ich rodziców lub opiekunów na temat stosowanych przez nich zabiegów dotyczących higieny jamy ustnej.

Materiał i metody: Badania kliniczne jamy ustnej przeprowadzono u 367 uczniów i obliczono wskaźniki dziąseł (GI) według Löe i Silness oraz higieny jamy ustnej (PlI) według Silness i Löe. Badanie socjomedyczne wykonano u 264 rodziców/opiekunów. Pytania kwestionariusza ankiety dotyczyły częstości szczotkowania zębów przez dziecko oraz samodzielności w przeprowadzaniu tej procedury, a także rodzaju stosowanych dodatkowych środków do higieny jamy ustnej. W analizie wyników uwzględniono stopień niepełnosprawności, płeć dziecka oraz rodzaj uzębienia – mleczne lub stałe. 

Wyniki: Wskaźnik GI u ogółu badanych z uzębieniem mieszanym wynosił 1,33, natomiast PlI 1,67, podczas gdy u pacjentów z uzębieniem stałym wartości wskaźników wynosiły, odpowiednio 1,40 i 1,75. Z badania ankietowego wynika, że 59,1% uczniów szczotkuje zęby częściej niż 1 raz dziennie i w większości (49,6%) zabieg ten przeprowadzają bez bezpośredniej pomocy rodziców.

Wnioski: Badania wskazują na powszechne występowanie stanów zapalnych dziąseł w badanej grupie uczniów szkół specjalnych. Stan dziąseł pogarszał się wraz ze stopniem niepełnosprawności. Główną przyczyną są zaniedbania w zakresie higieny jamy ustnej. Konieczne jest prowadzenie edukacji zarówno samych pacjentów jak również ich rodziców/opiekunów oraz personelu medycznego z zakresu profilaktyki chorób jamy ustnej.

WSTĘP

W piśmiennictwie niejednokrotnie podkreśla się, że stan dziąseł oraz jamy ustnej pacjentów niepełnosprawnych i przewlekle chorych często jest gorszy w porównaniu z ich zdrowymi rówieśnikami (1). W tym środowisku pacjentów stwierdza się częstsze i rozleglejsze występowanie próchnicy zębów, co związane jest z patogennym, długoterminowym oddziaływaniem bakteryjnej płytki nazębnej.
Uważa się, że u wielu osób niepełnosprawnych intelektualnie trudne lub wręcz niemożliwe jest wykształcenie prawidłowych nawyków dietetycznych oraz higienicznych; występują też ograniczenia w ich wykonywaniu. Poprawne przeprowadzanie zabiegów higienicznych w obrębie jamy ustnej warunkowane jest motywacją pacjenta oraz jego zdolnościami manualnymi, a u dzieci także zaangażowaniem rodziców lub opiekunów (2). Również pacjenci o zmniejszonej sprawności intelektualnej nie zawsze mogą rozumieć konieczność utrzymania higieny jamy ustnej na właściwym poziomie, a więc nie posiadają motywacji do wykonywania tych czynności (3, 4). Często przeszkodą są też mniejsze zdolności manualne, a chorzy niejednokrotnie nie potrafią nauczyć się prawidłowego uchwytu szczoteczki do zębów (5, 6). Obserwuje się też, że rodzice lub opiekunowie nie zawsze wykazują zainteresowanie dbałością o higienę jamy ustnej dziecka. Wydaje się, że personel medyczny poświęca zbyt mało uwagi edukacji prozdrowotnej rodziców tych dzieci.

CEL

Celem pracy była ocena stanu jamy ustnej oraz występowania zapalenia dziąseł u dzieci i młodzieży niepełnosprawnej intelektualnie uczęszczającej do szkół specjalnych na terenie dużego miasta oraz zebranie informacji od ich rodziców lub opiekunów o stosowanych przez nich zabiegach higienicznych w jamie ustnej.

MATERIAŁ I METODY

Badanie przeprowadzono u dzieci i młodzieży niepełnosprawnej i przewlekle chorej, w wieku 6-18 lat, z 8 szkół specjalnych zlokalizowanych w dużym mieście (Poznań).
Informację dotyczącą stopnia niepełnosprawności uczniów (lekki, umiarkowany, znaczny, głęboki) uzyskiwano z dokumentacji szkolnej. W badaniu wzięło udział 112 pacjentów z uzębieniem mieszanym (56 dziewczynek i 56 chłopców) oraz 255 pacjentów z uzębieniem stałym (112 dziewczynek i 143 chłopców) (tab. I). Dane z badania klinicznego przedstawiono z uwzględnieniem płci i stopnia niepełnosprawności jak również rodzaju uzębienia pacjentów (mieszane, stałe). Uczestnictwo uczniów w badaniu było dobrowolne, a przed jego przeprowadzeniem uzyskiwano pisemną zgodę rodzica/opiekuna.

Podobnie wyniki badania socjomedycznego rodziców analizowano z uwzględnieniem zdolności poznawczych i funkcjonalnych uczniów. Stwierdzono, iż uczniowie z orzeczonym lekkim stopniem niepełnosprawności intelektualnej w większości osiągają pełną niezależność w samoobsłudze. Pozostali badani wymagają stałej pomocy i nadzoru, przy czym osoby niepełnosprawne w stopniu umiarkowanym mają szansę, dzięki intensywnej pracy i terapii, osiągnąć pewną niezależność w wykonywaniu podstawowych czynności, w tym dotyczących higieny osobistej.

  • Badanie kliniczne

Ocenę stanu jamy ustnej przeprowadzono u 367 pacjentów (168 dziewczynek i 199 chłopców – 201 lekko (54,7%), 114 umiarkowanie (31,1%), 34 znacznie (9,3%) i 18 głęboko (4,9%) niepełnosprawnych intelektualnie (tab. I). Badanie zostało przeprowadzone przez jednego lekarza dentystę z Wrocławia, z użyciem zgłębnika i lusterka dentystycznego, w szkolnym gabinecie pielęgniarskim, w sztucznym oświetleniu lampy czołowej. Niekiedy konieczna była pomoc pielęgniarki w stabilizacji głowy pacjenta. Przed badaniem zębów uczniów nie oczyszczano i nie osuszano ich. Na początku uczniom objaśniano sposób przeprowadzenia badania, niejednokrotnie wykorzystując technikę „pokaż, powiedź, zrób”.

W oparciu o otrzymane dane z badania klinicznego obliczono wskaźnik Gingival Index (GI) według Löe i Silness (7), który określano przy zębach 16 (pierwszy trzonowiec stały w szczęce po stronie prawej), 12 (siekacz boczny  stały w szczęce  po stronie prawej), 24 (pierwszy przedtrzonowiec stały w szczęce po stronie lewej), 36 (pierwszy trzonowiec stały w żuchwie po stronie lewej), 32 (siekacz boczny stały w żuchwie po stronie lewej), 44 (pierwszy przedtrzonowiec stały w żuchwie po stornie prawej), wg skali: 0 – dziąsło zdrowe (kolor dziąsła bladoróżowy); 1 – łagodny stan zapalny – lekka zmiana w zabarwieniu dziąsła, lekki obrzęk, brak krwawienia przy zgłębnikowaniu; 2 – umiarkowany stan zapalny – zaczerwienienie, obrzęk i połysk dziąsła, krwawienie przy zgłębnikowaniu; 3 – ciężki stan zapalny – znaczne zaczerwienienie i obrzęk dziąsła, owrzodzenie, skłonność do samoistnego krwawienia.

Do ewaluacji stanu higieny wykorzystano wskaźnik Plaque Index (PlI) według Silness i Löe (8). Wskaźnik ten określano przy zębach 16, 12, 24, 36, 32, 44, wg następujących kryteriów: 0 – brak pytki nazębnej; 1 – cienka warstwa płytki przylegająca do brzegu dziąsłowego – niewidoczna gołym okiem; 2 – umiarkowane nagromadzenie miękkich złogów w kieszonce dziąsłowej, na brzegu dziąsła – widoczne gołym okiem; 3 – obfite nagromadzenie miękkich złogów wewnątrz kieszonki dziąsłowej i/lub na brzegu dziąsła i powierzchni zęba.

Średni wiek uczniów w grupie z uzębieniem mieszanym wynosił 10,5±2,5 lat (Me=10), a w poszczególnych podgrupach niepełnosprawnych lekko, umiarkowanie oraz znacznie i głęboko miał wartość, odpowiednio 10,3±2,3 lat (Me=10), 10,7±2,9 lat (Me=10), 10,4±1,7 lat (Me=10,5) i 11,2±2,9 lat (Me=11). Natomiast w grupie pacjentów z uzębieniem stałym średni wiek wynosił 14,5±1,9 lat (Me=14), a w poszczególnych podgrupach niepełnosprawności, odpowiednio 14,4±1,9 lat (Me=14), 14,6±2,0 lat (Me=15), 14,9±1,9 lat (Me=14,5) i 14,8±2,5 lat (Me=14).

  • Badanie socjomedyczne rodziców

Zamknięte trzy pytania kwestionariusza ankiety dotyczyły częstości szczotkowania zębów przez dziecko oraz samodzielności w przeprowadzaniu tej procedury, a także stosowania dodatkowych środków do higieny jamy ustnej.

Kwestionariusz ankiety przekazywany był podczas zebrania w szkole i wypełniany w domu przez osobę pełnoletnią, najczęściej rodzica lub opiekuna, posiadającą informacje na temat stanu zdrowia dziecka. Uczestnictwo w badaniu było dobrowolne. Zapewniono pełną poufność uzyskanych danych.

Do analizy wyników nie kwalifikowano kwestionariuszy, w których ankietowani nie podali danych personalnych dziecka lub występowały znaczne braki odpowiedzi. Ostatecznie dla potrzeb pracy wykorzystano dane od 264 respondentów (tab. I).

Spośród ogółu kwestionariuszy 31,1% wypełnili rodzice/opiekunowie uczniów niepełnosprawnych intelektualnie w stopniu lekkim, 43,5% w stopniu umiarkowanym oraz w stopniu znacznym i głębokim, odpowiednio 16,4% i 9,0%.

Średni wiek uczniów, których rodzice/opiekunowie wypełnili kwestionariusz ankiety wynosił u ogółu dzieci 13,1±3,1 lat (Me=13), w grupie dzieci niepełnosprawnych intelektualnie w stopniu lekkim 12,4±3,0 lat (Me=12), w stopniu umiarkowanym 13,6±3,1 lat (Me=14), w stopniu znacznym 13±2,8 lat (Me=13) oraz głębokim 13,3±3,3 lata (Me=13).

  • Analiza statystyczna

Do obliczenia istotności różnic pomiędzy wskaźnikami stanu dziąseł i higieny jamy ustnej w grupach o różnym stopniu niepełnosprawności intelektualnej wykorzystano nieparametryczny test Kruskala-Wallisa oraz test Dunna wielokrotnych porównań pomiędzy grupami, będący analizą post hoc, którą stosuje się w przypadku odrzucenia hipotezy zerowej w teście  Kruskala-Wallisa (p<0,05). Obliczenia dokonano przy pomocy programu Statistica Pl wersja 7.1.

Przed przystąpieniem do badań uzyskano zgodę Komisji Bioetycznej Akademii Medycznej im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu (uchwała nr 783/06).

WYNIKI

  • Badanie kliniczne

Badanie kliniczne jamy ustnej wykazało, iż u większości badanych spotykano się z objawami zaczerwienienia lub/i prowokowanego krwawienia z dziąseł. Brak objawów patologicznych w obrębie tkanek dziąsła (GI<1) stwierdzono u 81 badanych (22,1%), w tym u 20,5% pacjentów z uzębieniem mieszanym i u 22,7% z uzębieniem stałym (tab. II). Natomiast stan zapalny występował w najwyższym odsetku wśród badanych niepełnosprawnych intelektualnie w stopniu znacznym i głębokim, następnie w stopniu umiarkowanym i lekkim, zarówno w grupie badanych z uzębieniem mieszanym jak i stałym (tab. II). Wskaźnik dziąseł (GI) w grupie pacjentów z uzębieniem mieszanym był najniższy u niepełnosprawnych w stopniu lekkim (1,18), najwyższy natomiast u niepełnosprawnych w stopniu znacznym i głębokim (1,66), a różnica była znamienna statystycznie (p<0,001) (tab. II). Natomiast w grupie pacjentów z uzębieniem stałym znamienne statystycznie różnice odnotowano pomiędzy niepełnosprawnymi w stopniu lekkim (1,30) oraz niepełnosprawnymi w stopniu znacznym i głębokim (1,87) (p<0,0001), a także niepełnosprawnymi w stopniu umiarkowanym (1,41) oraz znacznie i głęboko (1,87) (p<0,005). Otrzymane dane wskazują, iż u badanych uczniów występował umiarkowany stan zapalny dziąseł.

Wskaźnik PlI u dzieci z uzębieniem mieszanym i stałym wynosił odpowiednio 1,67 i 1,75. W obu tych grupach wartość wskaźnika najniższa była u uczniów niepełnosprawnych w stopniu lekkim (odpowiednio 1,53 i 1,67), natomiast wyższa u niepełnosprawnych w stopniu znacznym i głębokim (2,02 i 2,33), przy czym różnice te były istotne statystycznie (p<0,001 i p<0,0001), podobnie jak pomiędzy niepełnosprawnymi w stopniu umiarkowanym oraz znacznym i głębokim (p<0,05) u badanych z uzębieniem mieszanym (tab. II). Natomiast w grupie pacjentów z uzębieniem stałym znamienne statystycznie różnice pomiędzy wartościami wskaźnika PlI wystąpiły w grupach niepełnosprawnych w stopniu lekkim oraz znacznym i głębokim (p<0,0001), a także w stopniu umiarkowanym oraz znacznym i głębokim (p<0,0001).

Nie spostrzeżono istotnych statystycznie różnic pomiędzy wartościami wskaźników GI i PlI w grupach uczniów niepełnosprawnych w stopniu lekkim i umiarkowanym.

  • Badanie socjomedyczne

W większości (59,1% ogółu ankietowanych) rodzice/opiekunowie podawali, iż dzieci szczotkują zęby częściej niż 1 raz dziennie. Z odpowiedzi wynika ponadto, że 36,4% ogółu uczniów wykonywało ten zabieg od 2 do 6 razy w tygodniu, natomiast 5 uczniów (4,3%) niepełnosprawnych w stopniu umiarkowanym jedynie raz w tygodniu. Na pytanie nie odpowiedział rodzic 1 dziecka (niepełnosprawnego w stopniu głębokim) (tab. III).

Samodzielnie zęby szczotkowało 49,6% dzieci; w najwyższym odsetku niepełnosprawni w stopniu lekkim (82,6%), w najniższym niepełnosprawni w stopniu znacznym i głębokim (8,1%). Pomoc podczas zabiegu zawsze otrzymywało 38,6% uczniów, głównie niepełnosprawnych w stopniu znacznym i głębokim (85,5%) (tab. III).

Dodatkowo na podstawie danych z kwestionariusza ankiety dla rodziców/opiekunów wiadomo, iż płukanki do jamy ustnej stosuje jedynie 6,8% uczniów, w tym 5,3% korzysta z niej po myciu zębów. W 1. przypadku nie zaznaczono odpowiedzi (tab. III).

DYSKUSJA

Przeprowadzone badania wykazały, iż na stan zdrowia jamy ustnej uczniów szkół specjalnych ma wpływ stopień niepełnosprawności intelektualnej. Najwyższą wartość wskaźnika GI, wskazującego na występowanie stanu zapalnego dziąseł, odnotowano w grupie uczniów niepełnosprawnych w stopniu znacznym i głębokim. Związane jest to niewątpliwie głównie z gorszym stanem higieny jamy ustnej u tych pacjentów. Potwierdzają to dane z piśmiennictwa.

Niektórzy autorzy podają, że wśród pacjentów niepełnosprawnych występuje powszechnie stan zapalny dziąseł. Murshid wykonał badanie u 20 dzieci z autyzmem w Riyadh (Arabia Saudyjska) i stwierdził lekki stan zapalny dziąseł u wszystkich badanych, podczas gdy dobry poziom higieny występował jedynie u 20% osób, natomiast zły aż u 80% z nich (9).

Opydo-Szymaczek i wsp. przeprowadziły w 1995 roku ocenę stanu przyzębia 119 uczniów szkoły specjalnej w Poznaniu (10). Badania te wykazały, że u pacjentów w grupach wiekowych 9-13 lat z uzębieniem mieszanym oraz w wieku 14-19 lat z uzębieniem stałym brak objawów zmian zapalnych w obrębie przyzębia, odpowiednio u 43,5% oraz 26,3% badanych.

Podczas badań wykonywanych wśród zawodników Olimpiad Specjalnych w Polsce między innymi oceniane było występowanie objawów zaczerwienienia oraz krwawienia dziąseł. Limanowska-Shaw i wsp. spostrzegli występowanie stanu zapalnego dziąseł wśród 57,49% badanych niepełnosprawnych intelektualnie czynnie uprawiających sport (11). Natomiast Gerreth i wsp. w r. 2005 przeprowadzili badania 71 uczestników V Turnieju Badmintona Olimpiad Specjalnych, w wieku od 10. do 50. lat, i odnotowali objawy zapalenia dziąseł u 35,2% zawodników (12). Natomiast White i wsp., prowadząc obserwacje u 378 zawodników Olimpiad Specjalnych odbywających się w obszarze zatoki San Francisco, spostrzegli występowanie tej patologii u 33% zawodników (13), podczas gdy Pezzementi i Fisher w badaniach również prowadzonych w Stanach Zjednoczonych odnotowali występowanie stanu zapalnego dziąseł u 40,1% badanych (14).

Stosunkowo nieliczne są dane literaturowe dotyczące oceny stanu dziąseł wśród osób niepełnosprawnych intelektualnie z wykorzystaniem wskaźnika GI. Shyama i wsp. badali wpływ spożywania cukierków z ksylitolem na stan dziąseł oraz higieny u 105 uczniów niepełnosprawnych fizycznie, w wieku od 10 do 27 lat. Po 18-miesięcznym ich stosowaniu, 3-krotnie w ciągu dnia, autorzy spostrzegli obniżenie wskaźnika GI z 1,74 na 1,16, natomiast wskaźnika PlI z 1,73 na 1,14 (15).

Shyama i wsp. przeprowadzili również ocenę skuteczności nadzorowanego szczotkowania zębów wśród 112 uczniów z zespołem Downa, w wieku od 11 do 22 lat, niepełnosprawnych intelektualnie w stopniu umiarkowanym. Nadzorowane szczotkowanie oraz spotkania edukacyjne przeprowadzano 2 razy w tygodniu przez okres 3 miesięcy. Na zakończenie okresu obserwacji autorzy zauważyli obniżenie wskaźników PlI z 1,93 na 0,95 oraz GI z 2,00 na 0,83 (16).

W badaniach własnych odnotowano pogarszanie się higieny jamy ustnej u uczniów szkół specjalnych wraz ze wzrostem stopnia niepełnosprawności. Dla porównania Kozak i wsp. prowadzący badania wśród 61 dzieci, w wieku 11-13 lat, z umiarkowanym upośledzeniem umysłowym uzyskały nieco wyższą wartość wskaźnika PlI (PlI=1,99); niż w obecnych badaniach dla dzieci niepełnosprawnych intelektualnie w stopniu umiarkowanym z uzębieniem mieszanym i stałym, gdzie wartości te wynosiły odpowiednio 1,67 i 1,69 (17). Natomiast Górski i Buczkowska-Radlińska dobry stan higieny jamy ustnej (PLI 0-1) odnotowali u 7,3% badanych, zadowalający (PlI 1,1-2) u 56,1%, natomiast zły (PlI 2,1-3) u 36,6% spośród badanej młodzieży (18).

Badacze do oceny stanu higieny jamy ustnej wykorzystują różne wskaźniki, co powoduje znaczne utrudnienia w porównywaniu wyników. Jednakże można powiedzieć, że w licznych publikacjach, podobnie jak w badaniach własnych, opisuje się niezadowalający stan higieny u pacjentów z obniżoną sprawnością (6, 19-21). Można sądzić, że niezadowalająca higiena jamy ustnej u znacznego odsetka badanych pacjentów najprawdopodobniej spowodowana jest zmniejszonymi zdolnościami manualnymi, a także brakiem pomocy oraz motywacji ze strony rodziny w wykonywaniu systematycznych i dokładnych zabiegów szczotkowania zębów. Stan ten wynika również z braku świadomości rodziców i opiekunów odnośnie konieczności systematycznego przeprowadzania zabiegów higienicznych jamy ustnej. Potwierdzają to wyniki obecnego badania socjomedycznego rodziców, gdyż jedynie 59,1% respondentów przyznało, iż ich dzieci szczotkują zęby częściej niż raz dziennie, natomiast aż 36,4% podał wykonywanie tego zabiegu od 2 do 6 razy w tygodniu.

Dane z badań własnych są zbliżone do uzyskanych przez White i wsp., którzy spostrzegli, że codziennie zęby szczotkowało 62,9% badanych zawodników Olimpiad Specjalnych w wieku od 9. do 20. roku życia, podczas gdy aż 36,2% jedynie od 2 do 6 razy w tygodniu (13). Inaczej kształtowały się rezultaty badań Gerreth i wsp. gdzie autorzy odnotowali 83,8% badanych w wieku poniżej 20 roku życia szczotkujących zęby codziennie, a 10,8% od 2 do 6 razy w tygodniu (12). Można przypuszczać, iż aktywne uprawianie sportu oraz współpraca z opiekunem przyczyniają się do poprawy zachowań zdrowotnych.

Otrzymane wyniki można porównać również z danymi dotyczącymi dzieci zdrowych. Tuszyńska-Bogucka przeprowadziła badania u 103 uczniów gimnazjum, w wieku 14-16 lat, odnoszące się do troski o zdrowie (22). Autorka spostrzegła, iż codziennie zęby szczotkowało 82,5% badanych. Pawlaczyk-Kamieńska i Borysewicz-Lewicka dokonały oceny wskaźników PlI oraz GI w 2 grupach 12-latków: z i bez kamienia nazębnego (23). Autorki odnotowały wartość PlI u dzieci, u których występował kamień nazębny wynoszącą 1,05, podczas gdy GI był równy 0,85, natomiast w grupie uczniów bez kamienia nazębnego wskaźniki miały wartość odpowiednio 0,80 i 0,50.

Z prezentowanych badań wiadomo, że pomoc rodziców lub opiekunów przy szczotkowaniu zębów miała miejsce stosunkowo rzadko; jedynie 38,6% dzieci uzyskiwało ją zawsze, natomiast 11,4% czasami. Wyniki te są jednak lepsze od podanych przez Shyama i wsp. (24). Autorzy odnotowali, iż pomoc przy szczotkowaniu zębów uzyskiwało jedynie 28% badanych uczniów szkół specjalnych z zespołem Downa, 7% niewidomych, 2% głuchoniemych oraz 31% niepełnosprawnych fizycznie.

Na podstawie uzyskanych wyników badań własnych jak również danych dostępnych w piśmiennictwie można przypuszczać, że rodzice lub opiekunowie pacjentów o zmniejszonej sprawności intelektualnej oraz często współtowarzyszącej fizycznej, nie zawsze poświęcają uwagę właściwej higienie jamy ustnej. Często również nie udzielają pomocy w przeprowadzaniu codziennych zabiegów. Wiadomo też, że niejednokrotnie nie są świadomi konieczności odbywania systematycznych stomatologicznych wizyt kontrolnych i leczniczych co wpływa negatywnie na stan zdrowia jamy ustnej (3).

Z danych literaturowych wynika również, iż rodzice, opiekunowie oraz pielęgniarki przykładają większą uwagę do ogólnej higieny ciała niż jamy ustnej (5). Podkreśla się też, iż skuteczne usuwanie płytki bakteryjnej z powierzchni zębów jest umiejętnością, która może zostać opanowana przede wszystkim wtedy, gdy pacjent zrozumie cel przeprowadzanego zabiegu, ale również posiada zręczność w posługiwaniu się szczoteczką do zębów (5, 6).

Ze względu na fakt, iż u pacjentów niepełnosprawnych utrzymanie higieny jamy ustnej na właściwym poziomie jest trudniejsze, korzystne wydawałoby się być polecenie dodatkowych środków, takich jak płukanki do jamy ustnej (25). W badaniach własnych na podstawie informacji z kwestionariusza dla rodziców odnotowano, iż płyn do płukania jamy ustnej stosowało tylko kilku uczniów. Podobnie w badaniach Martens i wsp. regularne wykorzystanie środków chemicznych, najczęściej płukanek z chlorheksydyną, do kontroli płytki bakteryjnej u dzieci zadeklarowało jedynie 2,4% rodziców dzieci z niepełnosprawnością w uczeniu się, 3% niepełnosprawnych intelektualnie w stopniu lekkim, 2,8% w stopniu od umiarkowanego do głębokiego, natomiast żaden z niepełnosprawnością fizyczną. Nieregularnie preparaty te stosowało 5,6-18,1% dzieci (5). Udowodniono niejednokrotnie, iż stosowanie chlorheksydyny podnosi skuteczność mechanicznego usuwania płytki bakteryjnej. De Abreu i wsp. wykazali znaczną skuteczność mechanicznego usuwania płytki bakteryjnej z jednoczesnym stosowaniem preparatów chemicznych, takich jak żel chlorheksydynowy, w zmniejszeniu krwawienia z dziąseł u pacjentów niepełnosprawnych, co ma swoje oczywiste uzasadnienie (26).

Przedstawione wyniki wskazują na potrzebę stworzenia specjalnych programów edukacyjnych dla rodziców, stomatologów jak również innych osób udzielających świadczeń zdrowotnych lub opiekujących się niepełnosprawnymi. Dowodzą tego między innymi doniesienia Adiwoso i Pilot, którzy wykazali wysoką skuteczność programu edukacyjnego, z zakresu profilaktyki oraz kształtowania prawidłowych nawyków dietetycznych i higienicznych, prowadzonego wśród rodziców, opiekunów, nauczycieli i terapeutów 82. osób, w wieku 10-21 lat, uczęszczających do instytucji dla niepełnosprawnych z zespołami wad wrodzonych w Indonezji. Autorzy spostrzegli znaczną poprawę stanu higieny jamy ustnej badanych po kilku miesiącach od rozpoczęcia działań oraz rosnące zainteresowanie programem (1).

WNIOSKI

1. Badania wskazują na powszechne występowanie stanów zapalnych dziąseł w badanej grupie uczniów szkół specjalnych.

2. Stan dziąseł pogarsza się wraz ze stopniem nie-pełnosprawności a główną przyczyną są zaniedbania w zakresie higieny jamy ustnej. 

3. Konieczne jest prowadzenie edukacji zarówno samych pacjentów jak również ich rodziców/opiekunów oraz personelu medycznego z zakresu profilaktyki chorób jamy ustnej.

Podziękowania

Autorki pracy bardzo serdecznie dziękują Dyrekcji szkół, Nauczycielom, Pielęgniarkom oraz Rodzicom i Opiekunom za umożliwienie przeprowadzenia badań, zaangażowanie oraz cenną współpracę, a także Pani prof. dr hab. Elżbiecie Kaczmarek z Pracowni Morfometrii i Przetwarzania Obrazów Medycznych Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu za pomoc w obliczeniach statystycznych.

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO:

1. Adiwoso A.S.A.W., Pilot T.: Results of oral health and hygiene education in an institution for multiple handicapped children in Indonesia. Int. Dent. J., 1999, 49 (2), 82-89.

2. Al-Hussyeen A.A., Al-Sadhan S.A.: Oral hygiene practices and dietary habits among children with Down’s Syndrome in Riyadh, Saudi Arabia. Saudi Dent. J., 2006, 18 (3), 141-148.

3. Christensen G.J.: Special oral hygiene and preventive care for special needs. J. Am. Dent. Assoc., 2005, 136, 8, 1141-1143.

4. Gerreth K., Lewicka A.: Problemy opieki stomatologicznej nad dziećmi niepełnosprawnymi. Pol. Med. Rodz., 2004, 6 (Suplement 1), 172-176.

5. Martens L., Marks L., Goffin G., Gizani S., Vinckier F., Declerck D.: Oral hygiene in 12-year-old disabled children in Flanders, Belgium, related to manual dexterity. Community Dent. Oral Epidemiol., 2000, 28 (1), 73-80.

6. Rao D., Amitha H., Munshi A.K.: Oral hygiene status of disabled children and adolescents attending special schools of South Canara, India. Hong Kong Dent. J., 2005, 2 (2), 107-113.

7. Löe H., Silness J.: Periodontal disease in pregnancy. I. Prevalence and severity. Acta Odontol. Scand., 1963, 21, 533-551.

8. Silness J., Löe H.: Periodontal disease in pregnancy. II. Correlation between oral hygiene and periodontal condition. Acta Odontol. Scand., 1964, 22 (1), 121-135.

9. Murshid E.Z.: Oral health status, dental needs, habits and behavioral attitude towards dental treatment of a group of autistic children in Riyadh, Saudi Arabia. Saudi Dent. J., 2005, 17, 3, 132-139.

10. Opydo-Szymaczek J., Kaczmarek A., Krokos K.: Ocena periodontologicznych potrzeb leczniczych uczniów szkoły specjalnej. Pozn. Stom., 2002, 29, 189-195.

11. Limanowska-Shaw H., Paszyńska E., Deręgowska-Nosowicz P., Borysewicz-Lewicka M., Opydo-Szymaczek J., Gromadzińska-Zapłata  E., Suliborski S., Biskupski T., Łukomska M., Wochna-Sobańska M., Bruzda-Zwiech A.: Ocena stanu dziąseł oraz nawyków higienicznych u sportowców Olimpiad Specjalnych. Czas Stomat., 2003, 56 (6), 415-420.

12. Gerreth K., Gromadzińska-Zapłata E., Liweń B., Paszyńska E.: Ocena stanu zdrowia jamy ustnej osób niepełnosprawnych umysłowo czynnie uprawiających sport. Dent. Forum, 2007, 35 (1), 35-39.

13. White J.A., Beltran E.D., Malvitz D.M., Perlman S.P.: Oral Health Status of Special Athletes in the San Francisco Bay Area. J. Calif. Dent. Assoc., 1998, 26 (5), 347-354.

14. Pezzementi M.L., Fisher M.A.: Oral health status of people with intellectual disabilities in the southeastern United States. J. Am. Dent. Assoc., 2005, 136 (7), 903-912.

15. Shyama M., Honkala E., Honkala S., Al-Mutawa S.A.: Effect of xylitol candies on plaque and gingival indices in physically disabled school pupils. J. Clin. Dent., 2006, 17(1), 17-21.

16. Shyama M., Al-Mutawa S.A., Honkala S., Honkala E.: Supervised toothbrushing and oral health education program in Kuwait for children and young adults with Down syndrome. Spec. Care Dentist., 2003, 23 (3), 94-99.

17. Kozak R., Buczkowska-Radlińska J.,  Łagocka R.: Higiena jamy ustnej oraz stan przyzębia dzieci upośledzonych umysłowo w stopniu umiarkowanym. Czas Stomat., 2005, 58 (12), 885-891.

18. Górski M., Buczkowska-Radlińska J.: Stan zębów, przyzębia oraz higieny jamy ustnej u osób w wieku 15-18 lat upośledzonych umysłowo w stopniu umiarkowanym przebywających w domach rodzinnych. Czas Stomat., 2006, 59 (11), 769-776.

19. Dos Santos R.M.T.B., Masiero D., Novo N.F., Simionato M.R.L.: Oral Conditions in Children with Cerebral Palsy. J. Dent. Child, 2003, 70 (1), 40-46.

20. Gizani S., Declerck D., Vinckier F., Martens L., Marks L., Goffin G.: Oral health condition of 12-year-old handicapped children in Flanders (Belgium). Community Dent. Oral Epidemiol., 1997, 25 (5), 352-357.

21. Pels E.: Ocena  stanu  higieny  jamy ustnej i stanu przyzębia u dzieci z zespołem Downa. Przegląd Stomat. Wieku Rozw., 1999, 25 (1), 14-17.

22. Tuszyńska-Bogucka V.: Troska o zdrowie w hierarchii wartości uczniów gimnazjum. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska Lublin – Polonia 2005, 60 (suppl), 78-81.

23. Pawlaczyk-Kamieńska T., Borysewicz-Lewicka M.: Występowanie złogów nazębnych u 12-latków zamieszkujących środowisko wielkomiejskie. Dent. Med. Probl., 2009, 46 (2), 239-245.

24. Shyama M., Al-Mutawa S.A., Honkala S., Sugathan T., Honkala E.: Oral hygiene and periodontal conditions in special needs children and young adults in Kuwait. J. Disab. Oral Health, 2000, 1, 1, 13-19.

25. Gerreth K., Borysewicz-Lewicka M.: Ocena skuteczności płukanki do jamy ustnej Dentosept w leczeniu stanu zapalnego dziąseł u pacjentów niepełnosprawnych intelektualnie. Dent. Forum, 2009, 37, 1, 45-49.

26. De Abreu M.H.N.G., Paixão H.H., Resende V.L.S., Pordeus I.A.: Mechanical and chemical home plaque control: a study of Brazilian children and adolescents with disabilities. Spec. Care Dentist., 2002, 22 (2), 59-64.

..............................................................................................................................................................

Adres do korespondencji:

Karolina Gerreth
ul. Bukowska 70, 60-812 Poznań
tel. (0-61) 854-70-53, fax. (0-61) 854-70-59
tel. 0-602-423-085
karolinagerreth@poczta.onet.pl