Medycyna Wieku Rozwojowego, 2009,XIII,4; 231-236

Markery okołoapoptotyczne w zakażeniu Helicobacter pylori u dzieci

Aldona Kotłowska-Kmieć1, Alicja Bąkowska2, Ewa Wołowska1, Grażyna Łuczak3, Anna Liberek3


1Specjalistyczny Zespół Opieki Zdrowotnej Nad Matką i Dzieckiem w Gdańsku, Oddział Interny Dzieci
Ordynator: dr n. med. E. Wołowska


2Zakład Immunopatologii Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego
Kierownik: prof. dr hab. med. J. Stępiński


3Katedra i Klinika Pediatrii, Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego
Kierownik: dr hab. med. B. Kamińska

  • Tabela I. Ekspresja wybrancyh markerów okołoapoptotycznych badanych w poszczególnych grupach
  • Ryc. 1. Antygeny receptora FasL u pacjenta z Hp(+) w nabłonku gruczołowym (strzałka czarna) i w blaszce właściwej (strzałka czerwona), barwienie metodą immunoenzymatyczną (powiększenie 400×)
  • Ryc. 2. Antygeny białka Bcl-2 u pacjenta z Hp(-), grudka chłonna (strzałka), barwienie metodą immunoenzymatyczną, (powiększenie 250×)
  • Ryc. 3. Antygeny receptora Fas u pacjenta Hp(+) w podścielisku łącznotkankowym (strzałka żółta), barwienie metodą immunofluorescencyjną, podbarwione błękitem (powiększenie 250×)

Helicobacter pylori (Hp) ma wpływ na metabolizm i procesy apoptozy zachodzące w komórkach nabłonka i limfocytach błony śluzowej żołądka, co może utrudniać eliminację bakterii i prowadzić do przewlekłego procesu zapalnego.

Celem pracy jest szukanie odpowiedzi na pytanie, czy istnieje związek między wybranymi markerami okołoapoptotycznymi: Fas, Fas Ligand (FasL) i Bcl-2 w błonie śluzowej żołądka, jej przewlekłym stanem zapalnym a współistnieniem zakażenia Hp u dzieci.

Materiał i metody: Badaniem objęto 49 dzieci z przewlekłymi bólami brzucha. Badanych podzielono na trzy grupy: pacjentów bez zakażenia Hp – grupa I (22), z zakażeniem Hp – grupa II (27), w grupie III (11) znalazły się te dzieci z grupy drugiej, które poddano badaniu kontrolnemu po leczeniu eradykacyjnym.

Zakażenie Hp potwierdzano przy użyciu 4 różnych metod. Leczenie przeprowadzono według schematu trójlekowego. W czasie endoskopii górnego odcinka przewodu pokarmowego pobierano wycinki błony śluzowej żołądka, a następnie poddawano je ocenie histopatologicznej (wg klasyfikacji Sydney) oraz immunohistochemicznej. W analizowanych grupach badano odsetek pacjentów, u których w błonie śluzowej żołądka wykryto markery okołoapoptotyczne: Fas, Fas Ligand oraz Bcl-2. Antygen Fas oznaczano metodą: immunofluorescencyjną i immunoperoksydazową, do oznaczenia FasL i Bcl-2 użyto metody immunoperoksydazowej.

Wyniki: U wszystkich dzieci niezakażonych Hp stwierdzono ekspresję receptorów FasL i Bcl-2, przy rzadziej występującej ekspresji receptora Fas. U pacjentów zakażonych Hp statystycznie istotnie wzrosła (p<0,05) częstość ekspresji receptora Fas, przy porównywalnej do grupy I (pacjentów niezakażonych) częstości ekspresji pozostałych markerów okołoapoptotycznych. W grupie dzieci poddanych leczeniu eradykacyjnemu zmniejszyła się statystycznie istotnie częstość ekspresji markerów Fas i Bcl-2 (p<0,05).

Wnioski: Hp aktywuje proces apoptozy na dwóch drogach aktywacji, jednak większe znaczenie wydaje się mieć szlak z udziałem receptorów Fas/FasL. Jedynie w przypadku receptora Fas istnieje związek jego znamiennie częstszej ekspresji z zakażeniem Hp i jej zmniejszenie po leczeniu eradykacyjnym.

WSTĘP

Helicobacter pylori (Hp) uznawany jest za główny karcynogen w błonie śluzowej żołądka. Należy brać to pod uwagę w przypadku braku skutecznej eradykacji, co może prowadzić do przewlekania się procesu zapalnego i powstania patologicznych procesów w komórkach oraz do nowotworzenia (1). Jednym z procesów związanych ze zjawiskiem uszkodzenia i odnowy komórek błony śluzowej żołądka jest proces apoptozy, czyli zaprogramowanej śmierci komórek. Proces ten może być aktywowany przez różne, ściśle określone czynniki. Jednym z promotorów tego procesu jest zakażenie Hp (2). Szereg autorów sugeruje, że obecność Hp stymuluje proces apoptozy komórek nabłonka, a także limfocytów błony śluzowej żołądka na drodze dwóch mechanizmów: błonowego, przy udziale tzw. „receptorów śmierci” (Fas i FasL) oraz mitochondrialnego, przy udziale cytochromu c/Apaf-1 i białek Bcl-2 (3, 4). Badania innych autorów przeprowadzone na liniach komórkowych nabłonka oraz na materiale pobranym od pacjentów dorosłych sugerują, że Hp może z kolei odsuwać w czasie spontaniczną apoptozę limfocytów i przedłużać przeżycie tych komórek, co prowadzi w efekcie do przedłużenia działania wydzielanych przez nie cytokin, tym samym nasilając ich uszkadzający wpływ na śluzówkę żołądka (5, 6, 7). Nasilenie się zaprogramowanej śmierci komórek immunokompetentnych może być przyczyną trudności w eliminacji bakterii z ustroju człowieka.

CEL PRACY

Celem pracy była ocena ewentualnego związku wybranych markerów okołoapoptotycznych w błonie śluzowej żołądka u dzieci z przewlekłym zapaleniem błony śluzowej żołądka a współistniejącym zakażeniem Hp.

PACJENCI I METODY

Do badania zakwalifikowano 49 dzieci (33 dziewczynki i 16 chłopców) w wieku od 6 do 18 lat (średnia wieku 12,86±2,59 lat) z przewlekłymi bólami brzucha. U wszystkich pacjentów przeprowadzono rutynową diagnostykę w celu ustalenia przyczyny zgłaszanych dolegliwości bólowych. Na podstawie badania endoskopowego górnego odcinka przewodu pokarmowego rozpoznano zapalenie błony śluzowej żołądka. W trakcie gastroskopii pobrano wycinki z antrum i trzonu oraz miejsc zmienionych chorobowo. Badani pacjenci nie przyjmowali antybiotyków i leków obniżających stężenie jonów wodorowych w soku żołądkowym w okresie krótszym niż 30 dni przed włączeniem do badania.

Dzieci poddane badaniom podzielono na trzy grupy: grupę I stanowiło 22 dzieci niezakażonych Hp, grupę II – 27 dzieci z infekcją Hp, oraz grupę III – 11 dzieci z grupy II po leczeniu eradykacyjnym zakażenia.

Kwalifikacje do poszczególnych grup przeprowadzono w oparciu o wyniki 4 testów na obecność Hp (szybki test ureazowy, barwienie preparatów histologicznych metodą Giemzy, oznaczanie antygenów Hp metodami: immunoenzymatyczną i immunofluorescencyjną). U dzieci z grupy I wymienione wyżej testy były ujemne.

U wszystkich dzieci obraz endoskopowy oraz preparaty histopatologiczne wycinków błony śluzowej żołądka i dwunastnicy były oceniane wg Klasyfikacji Sydney (8, 9). U wszystkich pacjentów pobrano dodatkowo materiał do badań immunohistochemiczych.

Pacjenci z infekcją Hp byli poddawani leczeniu wg schematu trójlekowego: omeprazol, amoksycylina i klarytromycyna. Następnie u dzieci z infekcją Hp, u których utrzymywały się dolegliwości, po 4 do 8 tygodniach, od zakończenia powyższego leczenia wykonano kontrolne badanie endoskopowe.

Metody immunohistochemiczne

  • Metoda immunofluorescencyjna (IF) pośrednia

Materiał tkankowy, bezpośrednio po pobraniu podczas badania endoskopowego, opracowano standardowo. Zamrażano w temperaturze płynnego azotu (-176ºC) w środowisku do zamrażania tkanek (Leica Instruments GmbH, Nusslach/Heilderberg, Germany), a następnie skrawano seryjnie na skrawki grubości 4 μm w kriostacie firmy Leica. Inkubacja z odpowiednimi przeciwciałami: poliklonalne przeciw Hp (Novocastra), monoklonalne przeciw: Fas (Novocastra), trwała 16 godzin w temperaturze +4oC. Do powstałego w ten sposób kompleksu, dodawano, w tak zwanej drugiej warstwie, odpowiednie przeciwciała królicze (przeciw Hp) i mysie (przeciw Fas) znakowane izotiocyjanianem fluoresceiny – FITC (DAKO, Novocastra). W każdym przypadku wykonywano badania kontrolne obejmujące badane skrawki błony śluzowej żołądka. Wszystkie reakcje przeprowadzano w ciemnej, wilgotnej komorze. Preparaty były oceniane niezależnie, przez dwie osoby, w mikroskopie fluorescencyjnym firmy Leica-Reichert-Polyvar 2, w powiększeniu 250× i 400× z uwzględnieniem ekspresji antygenu wg 4-stopniowej skali, która korespondowała ze stopniem nasilenia reakcji barwnej (0 – brak ekspresji, 1-3 – stopień nasilenia ekspresji).

  • Metoda immunoperoksydazowa (IE)

Równolegle do badań metodą immunofluorescencyjną pośrednią, przeprowadzono oznaczenia standardowo metodą immunoenzymatyczną na skrawkach tkankowych zatopionych w niskotopliwej parafinie i skrojonych seryjnie (mikrotom firmy Leica) na preparaty grubości 4 μm. Po rutynowym odparafinowaniu i uwodnieniu tkanek odblokowywano epitopy antygenowe dla: Hp poprzez trawienie trypsyną, dla Fas, FasL, Bcl-2 poprzez inkubację w wysokiej temperaturze w kuchence mikrofalowej Samsung – 2 × 7 minut, 700 W. Następnie po zablokowaniu endogennej peroksydazy 1% nadtlenkiem wodoru (30 minut) redukowano wystąpienie nieswoistych reakcji z badanymi przeciwciałami. Dla przeciwciał przeciw Hp, zastosowano surowicę blokującą (Protein Block Serum Free – DAKO X-09090), przeciw: Fas, FasL, Bcl-2 – surowicę króliczą (normal rabbit serum DAKO X-0902). Reakcję ze swoistymi, wyżej wymienionymi, przeciwciałami przeprowadzano w ciemnej komorze wilgotnej. Znakowano powstały kompleks antygen-przeciwciało peroksydazą dla: Hp – poprzez reakcję ze znakowanym peroksydazą przeciwciałem przeciw immunoglobulinom króliczym (DAKO, P-217). Natomiast kompleksy dla antygenów Fas, FasL, Bcl-2 – surowicą króliczą przeciw przeciwciałom mysim (DAKO, Z-0259) i kompleksem peroksydaza-antyperoksydaza surowicy mysiej (PAP Mause, DAKO, P-0850). Badany antygen uwidaczniano w reakcji z chromogenem (czterochlorowodorek 3,3’-dwuaminobenzydyny – DAB, DAKO, K-3465).

Czułość i swoistość przyjętych metod badań poprzedzały oznaczenia kontrolne różniące się między sobą czasem inkubacji z pierwszym przeciwciałem oraz ich stężeniem. Do każdej serii badań dołączano kontrolę ujemną. Preparaty były oceniane niezależnie przez dwie osoby wg 4-stopniowej skali (0 – brak ekspresji, 1 – obecna ekspresja ogniskowo, 2 – obecna ekspresja w powyżej 50% obserwowanych komórek, 3 – obecna ekspresja w powyżej 80% obserwowanych komórek), w mikroskopie świetlnym. Skala ta korespondowała ze stopniem nasilenia reakcji barwnej.

W celu odpowiedzi na pytanie czy obecność Hp może nasilać apoptozę komórek nabłonka błony śluzowej żołądka, i naciekających ją limfocytów, poddano analizie statystycznej częstość występowania wybranych markerów okołoapoptotycznych komórek u pacjentów bez zakażenia oraz zakażonych Hp oraz tych, u których zastosowano leczenie eradykacyjne. Dane te umieszczono w tabeli I.

ANALIZA STATYSTYCZNA

Częstość występowania poszczególnych antygenów została porównana testem Chi2 Pearsona i Chi2 Mc Nemary w przypadku użycia tabel wielodzielczych lub dla tabeli czteropolowej Chi2 z poprawką Yatesa. Jako wartości istotne statystycznie przyjęto wartość p<0,05. Analiza statystyczna została przeprowadzona przy użyciu pakietu statystycznego STATISTICA 7.1 (data analysis software system), firmy StatSoft Inc., USA.

Na przeprowadzenie badań uzyskano zgodę Niezależnej Komisji Bioetycznej do Spraw Badań Naukowych Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego.

WYNIKI

U wszystkich dzieci niezakażonych Hp stwierdzono ekspresję receptora FasL (tab. I, ryc. 1) i białka Bcl-2 (ryc. 2), a ekspresję receptora Fas tylko u 36,4% spośród nich. Natomiast u dzieci zakażonych Hp (grupa II) wystąpiła statystycznie istotnie częściej ekspresja receptora Fas (ryc. 3), przy mniej więcej stałej, wysokiej częstości ekspresji pozostałych markerów zaprogramowanej śmierci komórek.

Wykazano statystycznie istotnie rzadszą ekspresję receptora Fas na komórkach błony śluzowej i na limfocytach u pacjentów po leczeniu eradykacyjnym w porównaniu do grupy dzieci zakażonych Hp. Zaobserwowano także statystycznie istotne zmniejszenie liczby pacjentów z ekspresją białka Bcl-2 po leczeniu eradykacyjnym. W przypadku receptora FasL można mówić jedynie o pewnej tendencji do rzadszego występowania jego ekspresji u pacjentów po leczeniu eradykacyjnym. Różnice nie były istotne statystycznie.

W przedstawionej pracy wykazano, że to ekspresja receptora Fas na komórkach nabłonka i limfocytach błony śluzowej żołądka zmieniała się w sposób statystycznie istotny w zależności od obecności lub braku zakażenia Hp, natomiast ekspresja drugiego receptora błonowego szlaku aktywacji procesu apoptozy – białka FasL, nie wykazywała związku z obecnością Hp. Na ekspresję białka Bcl-2 należącego do markerów drogi mitochondrialnej aktywacji apoptozy, nie wpływała obecność zakażenia Hp, ale ekspresja ta obniżała się w sposób istotny po leczeniu eradykacyjnym zakażenia.

DYSKUSJA

Proces apoptozy komórek śródbłonka i limfocytów błony śluzowej żołądka, aktywowany obecnością Hp, wydaje się odgrywać istotną rolę w powstawaniu przewlekłego zapalenia błony śluzowej żołądka związanego z infekcją Hp (2, 3, 4). W procesie zapalenia dochodzi do aktywacji układu odpornościowego, w tym komórek immunokompetentnych, które poprzez wzrost wydzielanych cytokin np. interferonu γ, ΤΝF α, mogą nasilać ekspresję białek układu Fas/FasL, które z kolei są induktorami zaprogramowanej śmierci komórki – apoptozy (3, 10). Wyniki niektórych badań sugerują, że podczas zakażenia Hp może dochodzić także do uaktywnienia alternatywnego szlaku apoptozy na drodze uwalniania z mitochondriów cytochromu c i czynnika Apaf-1 pod wpływem białek proapoptotycznych Bak i Bax (4, 11). Wykazano także, że inaktywacja ww. białek proapoptycznych i wzrost ekspresji białek hamujących Bcl-2 ostatecznie hamuje apoptozę (4).

W ostatnim okresie opublikowano wyniki badań przeprowadzonych u dzieci, w których stwierdzono, podobnie jak u pacjentów dorosłych, wzrost indeksu apoptozy i proliferacji komórek nabłonka u dzieci zakażonych Hp w porównaniu z dziećmi zdrowymi, co więcej sugeruje się, że eradykacja zakażenia zmniejsza te procesy (12, 13).

W niniejszej pracy stwierdzono, że ekspresja antygenu Fas na komórkach nabłonka i limfocytach błony śluzowej żołądka była najczęstsza u pacjentów zakażonych Hp i statystycznie istotnie zmniejszyła się jej częstość po leczeniu eradykacyjnym. W zdrowej błonie śluzowej żołądka ekspresja receptora Fas na komórkach jest niska (6). Zgodnie z przedstawionymi wynikami wydaje się, że to właśnie Hp ma decydujący wpływ na ekspresję receptora Fas na komórkach, a nie tylko sam proces zapalny. Otrzymane wyniki korespondują z danymi z piśmiennictwa, które podkreślają decydującą rolę antygenów bakterii Hp w ekspresji receptora Fas na komórkach, a tym samym większą możliwość nasilenia się procesu apoptozy komórek wraz z ekspresją tego receptora.

W przypadku receptora FasL, stwierdzono jego bardzo częstą ekspresję (100%) u badanych pacjentów w grupach I i II, nieznacznie rzadszą u pacjentów po leczeniu eradykacyjnym (90%). Receptor ten jest całkowicie nieobecny na limfocytach w warunkach fizjologicznych (6, 14). Tak częsta ekspresja receptorów FasL w przypadku badanej populacji może być wynikiem obecności nacieków limfocytarnych, których obecność w błonie śluzowej żołądka potwierdzono metodą immunohistochemiczną w dwóch badanych grupach (grupie I i II) (15).

W przedstawionej pracy badano także ekspresję białka Bcl-2 w błonie śluzowej żołądka i zaobserwowano statystycznie istotne zmniejszenie ekspresji białka Bcl-2 (62,5%) u pacjentów po leczeniu eradykacyjnym Hp w porównaniu z grupą pacjentów zakażonych przed leczeniem eradykacyjnym. Dane z piśmiennictwa wskazują, że naturalna aktywność białka Bcl-2 w błonie śluzowej żołądka jest wysoka. Największą aktywność tego białka stwierdza się, w miejscu powstawania komórek potomnych, w obrębie struktur głębokich, gdzie proces odnowy komórek nabłonka gruczołowego jest duży (16, 17).

Niektórzy autorzy wykazali, że podczas infekcji Hp częstość ekspresji tego białka ulega zmniejszeniu, inni zaś stwierdzili wzrost jego aktywności pod wpływem stymulacji antygenami Hp. Mniejsza częstość ekspresji białka Bcl-2 podczas infekcji Hp wskazuje na nasilenie apoptozy komórek. Natomiast wzrost ekspresji tego białka powinien hamować apoptozę. Jednak pojawiły się doniesienia, w których obserwowano wzrost ekspresji białka Bcl-2 podczas infekcji Hp, przy paradoksalnie, równoczesnym nasileniu apoptozy komórek (16, 17). W niniejszych badaniach stwierdzono obniżenie się ekspresji antygenu Bcl-2 u dzieci po leczeniu eradykacyjnym w porównaniu do pacjentów zakażonych Hp przed leczeniem. Wynik ten sugeruje, podobnie jak w cytowanych powyżej doniesieniach, że mimo zmniejszenia ekspresji białka Bcl-2 w grupie pacjentów po leczeniu eradykacyjnym możemy mieć do czynienia ze zmniejszeniem procesu apoptozy komórek w tej grupie. Potwierdza to ekspresja receptora Fas, czyli innego badanego w niniejszej pracy markera okołoapoptotycznego, którego ekspresja znacząco wzrosła wśród badanych pacjentów zakażonych Hp oraz znamiennie statystycznie zmniejszyła się u dzieci po leczeniu eradykacyjnym. W przypadku receptora Fas wzrost jego ekspresji na komórkach wskazuje na nasilenie się procesu apoptozy, a obniżenie się ekspresji tego receptora może wskazywać na zmniejszenie się procesu zaprogramowanej śmierci komórek (3, 6, 18).

Nie stwierdzono związku (poza antygenem Fas), pomiędzy obecnością antygenów Hp w błonie śluzowej a ekspresją pozostałych badanych markerów okołoapoptotycznych FasL i Bcl-2.

Podsumowując należy podkreślić, że w badanej populacji dzieci zakażenie Hp istotnie wpływało na zwiększenie stopnia ekspresji receptorów Fas na komórkach, a tym samym zwiększało możliwość wejścia tych komórek w fazę indukcji zaprogramowanej śmierci.

WNIOSKI

1. Hp aktywuje proces apoptozy na dwóch drogach aktywacji, jednak większe znaczenie wydaje się mieć szlak z udziałem receptorów Fas/FasL.

2. Jedynie w przypadku receptora Fas istnieje związek jego znamiennie częstszej ekspresji z zakażeniem Hp i jej zmniejszenie po leczeniu eradykacyjnym. 

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO:

1.   International Agency for Research on Cancer: Schistosomes, liver flukes and Helicobacter pylori. Lyon: IARC, 1994, 61, 177.

2.   Moss S.F., Calam J., Agrawal B., Wang S., Holt P.G.: Induction of gastric epithelial apoptosis by Helicobacter pylori. Gut, 1996, 38, 498-501.

3.   Houghton J., Macera-Bloch L.S., Harrison L., Kim K.H., Korah R.M.: Tumor necrosis factor alpha and interleukin 1beta up-regulate gastric mucosal Fas antigen expression in Helicobacter pylori infection. Infect. Immun., 2000, 68, 1189-1195.

4.   Konturek P.C., Konturek S.J., Pierzchalski P., Bielański W., Duda A., Marlicz K., Starzyńska T., Hahn E.G.: Cancerogenesis in Helicobacter pylori infected stomach – role of growth factors, apoptosis and cyclooxygenases. Med. Sci. Monit., 2001, 7, 1092-1107.

5.   Fan X., Gunasena H., Cheng Z., Espejo R., Crowe S.E., Ernst P.B., Reyes V.E.: Helicobacter pylori Urease Binds to Class II MHC on Gastric Epithelial Cells and Induces Their Apoptosis. J. Immunol., 2000, 165, 1918-1924. 

6.   Houghton J., Korah R.M., Condon M.R., Kim K.H.: Apoptosis in Helicobacter pylori- associated gastric and duodenal ulcer disease is mediated via the Fas antigen pathway. Dig. Dis. Sci., 1999, 44, 465-478.

7.   Wang J., Brooks E.G., Bamford K.B., Denning T.L., Pappo J., Ernst P.B.: Negative Selection of T Cells by Helicobacter pylori as a Model for Bacterial Strain Selection by Immune Invasion. Immunology, 2001, 167, 926-934.

8.   Dixon M.F., Genta R.M., Yardley J.H., Correa P., and the participants in the International Workshop on the Histopathology of Gastitis, Huston 1994. Classification and grading of gastritis. The updated Sydney System. Am. J. Surgica. Pathol., 1996, 20, 1161-1181.

9.   Misiewicz J.J., Tytgat G.N.J., Goodwin C.S., Price A.B., Sipponen P., Strickland R.G., Cheli R.: The Sydney System: a new classification of gastritis. Working Party Reports, 1990, tłumaczenie Zawiślak w. Med. Prakt., 1994, 9, 89-98. 

10.  Wang J., Fan X., Lindholm C., Bennett M., O’Connoll J., Shanahan F., Brooks E.G., Reyes V.E., Ernst P.B.: Helicobacter pylori modulates lymphoepithelial cell interactions leading to epithelial cell damage through FAS/FAS ligand interactions. Infect. Immun., 2000, 68, 4303-4311.

11.  Konturek P.C., Konturek S.J., Sulekova Z., Meixner H., Bielanski W., Starzynska T., Karczewska E., Marlicz K., Stachura J., Hahn E.G.: Expression of hepatocyte growth factor, transforming growth factor alfa, apoptosis related proteins Bax and Bcl-2, and gastrin in human gastric cancer. Aliment. Pharmacol. Ther., 2001, 15, 989-999.

12.  Janas B., Orkisz S., Bartel H., Czkwianianc E., Płaneta-Małecka I., Suski S.: Proliferative activity of gastric epithelial cells in Helicobacter pylori infected children. Folia Histochem. Cytobiol., 2000, 38, 91-96.

13.  Singh M., Prasad K.N., Krishnani N., Saxena A., Yachha S.K.: Helicobacter pylori infection, histopathological gastritis and gastric epithelial cell apoptosis in children. Acta Paediatr., 2006, 95, 732-737.

14.  Souza H., Neves M., Elia C., Tortori C., Dines I., Martinusso C., Madi K., Andrade L., Castelo-Branco M.: Distinct patterns of mucosal apoptosis in H pylori-associated gastric ulcer are associated with altered FasL and perforin cytytoxic pathways. World J. Gastroenterol., 2006, 12, 6133-6141.

15.  Kotłowska-Kmieć A., Korzon M., Łuczak G., Bąkowska A., Kozielska E., Galińska A., Borkowska A., Plata-Nazar K., Furtak J., Bogotko-Szarszewska M.: Ocena ekspresji wybranych komórek immunokompetentnych w błonie śluzowej żołądka u dzieci zakażonych Helicobacter pylori przed i po eradykacji zakażenia – doniesienie wstępne. Med. Wieku Rozwoj., 2007, 11, 393-399. 

16.  Kim J.M., Kim J.S., Jung H.C., Song I.S., Kim C.Y.: Apoptosis of human gastric epithelial cells via caspase-3 activation in response to Helicobacter pylori infection: possible involvement of neutrophils through tumor necrosis factor alpha and soluble Fas ligands. Scand. J. Gastroenterol., 2000, 35, 40-48.

17.  Xia H.H-X., Talley N.J.: Apoptosis in gastric epithelium induced by Helicobacter pylori infection: implication in gastric carcinogenesis. Am. J. Gastroenterol., 2001, 96, 16-26. 

18.  Koyama S.: Apoptotic depletion of infiltrating mucosal lymphocytes associate with Fas ligand expression by Helicobacter pylori-infected gastric mucosal epithelium: human glandular stomach as a site of immune privilege. Dig. Dis. Sci., 2000, 45, 773-780.

..............................................................................................................................................................

Adres do korespondencji:

Aldona Kotłowska-Kmieć
Specjalistyczny ZOZ Nad Matką i Dzieckiem w Gdańsku,
Oddział Interny Dzieci
ul. Polanki 119, 80-308 Gdańsk
tel. (0-58) 520-93-15, fax: (0-58) 552-47-41
akmiec@amg.gda.pl